Theatre in Wales

Commentary and extended critical writing on theatre, dance and performance in Wales

Dramau Eisteddfod Casnewydd 2004

Cyhoeddwyd yr erthygl hon gyntaf yn y cylchgrawn Barn

Angharad Elen, Rheolwr Llenyddol Sgript Cymru yn bwrw golwg dros gynnyrch theatrig yr Wyl

Gyda chryn frwdfrydedd y bm in edrych ymlaen at arlwy theatrig yr Eisteddfod Genedlaethol eleni. Dw i ddim yn meddwl fy mod in cofio blwyddyn lle bu ystod mor eang o ddramu. Nid yn unig hynny, ond roedden nhw i gyd yn argoeli i fod yn rai safonol a chlodwiw. Roedd hi hefyd yn braf gweld Theatr y Maes yn llawn dop, a hynny ar fwy nag un achlysur. Roedd on brafiach lle i fod ynddo fo eleni, ac roedd y lleoliad - rhwng y Babell Ln ar Babell Gelf a Chrefft - fel petair pebyll eraill wedi ei derbyn hin un-ohonyn-nhw or diwedd. Does dim ond gobeithio mai parhau i dyfu o nerth i nerth y gwnaiff hi o hyn allan.

Afraid dweud mair rheswm pennaf am lwyddiant Theatr y Maes eleni oedd presenoldeb y Theatr Genedlaethol. Roedd y theatr fechan dan ei sang bob dydd - a hynny er gwaethaf y gwres llethol. Ac Eto Nid John Gwil... oedd yr atyniad, sef dathliad o ganmlwyddiant genir John Gwilym Jones ar ffurf pytiau o amryw ddramu o waith yr awdur. Yn anffodus, dim ond dwy or tair drama a welais - bun rhaid fy nhroi i ffwrdd o berfformiad ddydd Gwener o Dwy Ystafell am nad oedd sedd ar l i mi. Ac er mod in flin fel tincar ar y pryd, ymfalcho ddyliwn i fod yn gwneud pryd tybed oedd y tro diwethaf i Theatr y Maes ddenu cynulleidfa or raddfa yma? Er i mi fethu Dwy Ystafell, cefais gryn fwynhad o Ac Eto Nid Myfi o dan gyfarwyddyd Cefin Roberts, ac Un Briodas o dan gyfarwyddyd Judith Roberts. Roedd yn gyfle gwych ir theatr newydd gyflwyno actorion craidd y cwmni, a roedd y cyfarwyddo yn ddelweddol a chelfydd ar ei hyd.

Y ddrama gomisiwn eleni oedd Lysh, drama newydd gan Aled Jones Williams a bm yn edrych ymlaen yn eiddgar at y noson agoriadol ers rhai wythnosau. Rwyn aruthrol o hoff o waith yr awdur rhyfeddol hwn; mae ei ddawn dweud yn delynegol a chyfoethog tu hwnt bron na fedrwn weld y ml yn diferu o enaur cymeriadau ar y llwyfan. Braf oedd gweld bod y sgript-raglen ar werth ar l y sioe dwn i ddim sawl perl o ddyfyniad y clywais, yr oeddwn i wir am eu cofio. Monologau swmpus a disgrifiadol syn rheolir rhan helaethaf or dweud, ac er mor hoff ydw i or arddull farddonol, goeth yma, i mi, doir ddrama yn wirioneddol fyw yn y pytiau o ddeialog rhwng y cymeriadau. Teimlo oeddwn i efallai bod gormod o bwdin yn y monologau o bryd iw gilydd, a bod yr awdur yn pentyrru delweddau, yn meddwi ar eiriau ar draul y ddrama rhwng y cymeriadau (er mor brydferth ac ingol y delweddau hynny). I mi, un or pethau syn ddifyr am y salwch dinistriol hwn, ywr ffordd y maen effeithio ar y berthynas rhwng pobl, a hoffwn fod wedi gweld mwy o ymgom rhwng y cymeriadau i gilydd, er mwy rhoi elfen mwy uniongyrchol ir chwarae. Ond wedi dweud hynny, mae alcoholiaeth yn dueddol o fod yn gyflwr myfol a menwol iawn, a synnwn i ddim mai adlewyrchu hyn oedd prif fwriad yr awdur yn hyn o beth.

Mae yna dinc metaffuglennol yn y dweud o bryd iw gilydd, sydd yn ategu brwydr bersonol yr awdur gydai emosiynau ei hun. Fel y dywed Sandra (Betsan Llwyd), Efallai na tydwi-in ddim byd ond inc. Inc rhywun arall ar bapur rhywun arall [...] Rhywun allan yn fancw syn trio creu synnwyr o lanasd ei fywyd ei hun drwydda ni. Er bod y ddrama wedi deillio o brofiad yr awdur i salwch, nid drama hunangofiannol ydi hi, ond cipolwg o ymgiprys pedwar cymeriad gwahanol ag alcoholiaeth, neu afiechyd y teimladau fel y mae un or cymeriadau yn disgrifior cyflwr. Maer ymdriniaeth yn un ddofn a dirdynnol ac mae perfformiadaur actorion yn deilwng or dwyster hwnnw. Er hynny, byddwn wedi hoffi dod i ddeall mwy o ymdrech barhaus Sanda wrth iddi geisio dod i delerau ag alcoholiaeth Ifor, ei g_r (Phil Reid).

Unwaith eto mae Aled Jones Williams wedi ysgrifennu drama syn edrych yn syth i grombil clwyf amrwd y ddynoliaeth. Maen brofiad theatrig a delweddol syn fwrlwm o s_n ac yn darlunio gwewyr ar gobaith syn rhan on bywydau ni i gyd.


Deinameit! yw cynhyrchiad gwreiddiol cyntaf Llwyfan Gogledd Cymru, ac maen seiliedig ar frwydr streicwyr Friction Dynamex yng Nghaernarfon. Yr oedd y streic yn ddigwyddiad hanesyddol ac iddo arwyddocad cenedlaethol oblegid safiad aruthrol y gweithwyr dros eu hawliau moesol. Drama-ddogfen ydyw, syn olrhain hanes y streicwyr ar y llinell biced. Rhaid i mi gyfaddef fy mod rhyw fymryn yn ddrwgdybus or cynhyrchiad yma i ddechrau. Ai drama oedd y cyfrwng delfrydol ar gyfer creu dogfen?

Dilynwn fywydau a chythryblion pedwar or streicwyr a fu allan ar y llinell biced drwy gydol y ddwy flynedd a naw mis y parodd yr anghydfod. Bywydau digon cyffredin a ddarlunnir mae yma garwriaeth, genedigaeth, marwolaeth, ac yn gefnlen ir cwbl, maer frwydr ddi-dor am y hawl i safon gwell o fyw. Yn ddolen gyswllt ir golygfeydd, gwelwn wal fideo yn dangos lluniau llonydd or streic ynghyd lleisiau nifer or picedwyr eu hunain, sydd yn ategur elfen ddogfennol sydd ir ddrama. Fel y cynhyrchiad diweddar or ddrama-ddogfen The Permanent Way gan David Hare, sydd yn olrhain hanes y rheilffyrdd ym Mhrydain, maer cynhyrchiad hwn yn llwyddo i fod yn ffeithiol gywir, a hynny heb amharun ormodol ar yr elfen ddramatig. Ar ddiwedd y ddrama, maer cymeriadau yn gadael y llinell biced, ar llwyfan yn yr un modd gan dalu gwrogaeth ir streicwyr eu hunain. Byddwn wedi hoffi dod or theatr yn gynddeiriog, ar awydd i newid pethau yn gryf yndda i; credaf bod yna gyfle wedii golli yma i wirioneddol danior gynulleidfa.

Maen gynhyrchiad syn nodweddiadol o gyfarwyddo Ian Rowlands, ac mae cyffyrddiadau hyfryd ir chwarae ar ei hyd. Yn llinyn annatod drwyr ddrama mae s_n cyrn y ceir syn pasio heibio, a llwyddwyd i gyd-blethur rhain yn glyfar iawn i mewn i wead y stori. Yn yr un modd, roedd y gerddoriaeth, gan artistiaid mor amrywiol Geraint Lvgreen a Lo-Cut a Sleifar yn dra effeithiol gan ein hatgoffa eto o gyfoesedd a phwysigrwydd y streic yma, a ddigwyddodd reit ar ein stepen drws. Cafwyd perfformiadau caboledig, a phortread gwefreiddiol gan Dyfrig Evans o Guto, g_r a thad ifanc sydd yn cael ei dynnu rhwng ei ddyletswydd i ddarparu ar gyfer ei deulu i egwyddorion sylfaenol.

Fel un syn dod o ardal Caernarfon, byddwn yn dod i gyswllt dyddiol r streic ar fy nhaith rhwng Llandwrog a Bangor, gan ganur corn wrth basio yn ddiffael. Mwyar cywilydd i mi, wyddwn i ddim rhyw lawer am y streic ei hun, ond gwyddwn mor bwysig oedd dangos fy mhitw gefnogaeth wrth basio yn y car. A dyna pham, mewn ffordd, bod y ddrama hon mor bwysig. Dathliad ydi Deinameit! yn anad dim, ac un corn hir o gefnogaeth. Maen ddathliad o aberth y gweithwyr dros eu hawliau yn ogystal dathliad o gryfder a phwysigrwydd cymuned. Ir un perwyl, drama gymuned ydi hi yn y bn ac fel yr awgryma ethos Llwyfan Gogledd Cymru, creu theatr o berthnasedd i gynulleidfaoedd y Gogledd a Chymru benbaladr ywr bwriad. Roedd y ddrama hon yn llwyddiant yn hyn o beth.

Er bod Shinanin Siarad, cynhyrchiad diweddaraf Rhosys Cochion, wedi bod ar daith ers fis Chwefror eleni, dyma oedd y tro cyntaf i mi ei gweld. Doeddwn i ddim yn hollol argyhoeddedig y byddai addasiad Sharon Morgan o The Vagina Monologues Eve Ensler yn gweithio yn y Gymraeg fyddai iaith y nefoedd yn ddigon hyblyg i drafod tab_ mor enfawr? Oedd ganddir eirfa? Oedd ganddir hyfdra i fedru siarad yn blwmp ac yn blaen am lecyn mor gyfrin yn anatomir ferch? Ac, yn fwy amheus fyth - oedd Cymru yn barod am hyn i gyd?

Er mwyn dod o hyd i air Cymraeg amgenach na gwain (Geiriadur Bruce) am y vagina, dilynodd Sharon Morgan l troed Eve Ensler gan deithio hyd a lled Cymru er mwyn holi merched beth oedden nhwn galw eu bechingalw. Egyr y sioe gydar actorion yn cyfarch y gynulleidfa yn uniongyrchol gan bwyso a mesur y str enfawr or enwau hynod a gwallgof y daeth Sharon ar eu traws - gan gynnwys patsh persli a camfflobatshen - cyn setlo ar shinani oherwydd moethusrwydd ei s_n. Mae moethusrwydd a melfed a gofalu ac esmwytho yn chwarae rhan amlwg iawn yn y cynhyrchiad - mae ymhlyg yn angen y cymeriadau, yn weledol ac yn llafar, ac maen rhan annatod o bwrpas y ddrama yn ei hanfod. Dywed Gloria Steinhem yn ei chyflwyniad i gyfrol Eve Ensler, Er mwyn parhad yr hil, maen rhaid i ferched fod yn ddiogel ac yn hyderus ou p_er. Maen ddamcaniaeth amlwg, ond fel shinani, mae angen llawer o ofal a chariad arni er mwyn ei datguddio.

Yn wahanol ir cynhyrchiad gwreiddiol o The Vagina Molologues, nid darlleniad sgript-mewn-llaw yw hwn, ond yn hytrach maen berfformiad cyflawn a theatrig. Yn ganolog ir chwarae mae soffa fawr goch symbolig ac yn eu tro, maer cymeriadau yn ei fwytho ac yn nythu ynddo wrth iddynt rannu eu profiadau gyda ni. Maer cynhyrchiad yn mynnu ein sylw or cychwyn cyntaf ac mae brwdfrydedd ac egni di-dor yr actorion, Maria Pride, Delyth Wyn a Sharon ei hun, yn gwbl heintus a gafaelgar. Amrywiar monologau or doniol ir gwirioneddol ddirdynnol, ac mae cyfarwyddo celfydd Catrin Edwards yn sicrhau perfformiadau amheuthun gan yr actorion Maria Pride yn arbennig ac undod eglur a diffuant ir cynhyrchiad yn ei gyfanrwydd.

Maen syndod ac yn benbleth i mi na fu mwy o sylw ir cynhyrchiad hwn yn y cyfryngau, yn enwedig o ystyried ei bod wedi bod yn ein theatrau ers dechraur flwyddyn. Hon, yn ddi-os, ywr sioe orau i mi ei gweld yn y theatr Gymraeg ers blynyddoedd, ac os nad oes gan y wasg Gymraeg yr adnoddau (neur hyder efallai) i roir sylw haeddiannol iddi, yna mae hynnyn dristwch or mwyaf.

Nid yn unig mae addasiad beiddgar Sharon Morgan o The Vagina Monologues Eve Ensler yn dryloyw ac yn raenus, mae hefyd yn brawf pendant bod yr iaith Gymraeg yn gyfrwng byw, modern a deinamig. Trefyd bynciau ac ofnau na thrafodwyd hwy or blaen yn y Gymraeg, ac mae hynny ynddoi hun yn gamp aruthrol. Shinanin Siarad, yn bendant, oedd pinacl fy Eisteddfod i eleni.

Yr unig siom fawr ynghanol bwrlwm y theatr yn yr Eisteddfod eleni oedd na fu teilyngdod yng nghystadleuaeth y Fedal Ddrama. Soniodd Jeremy Turner yn ei feirniadaeth mai hon yw cystadleuaeth bwysicaf yr Eisteddfod. Mae hi o dragywydd bwys bod proffil a safon y gystadleuaeth hon yn codi yn y blynyddoedd nesaf er mwyn sicrhau parhad y ddrama fel cyfrwng byw a theilwng. Gobeithiaf fod yr awduron yn eich plith a gafodd fwynhad o gynnyrch theatrig Eisteddfod Casnewydd ar Cylch yn ystyried troi eich golygon at y gystadleuaeth hon yn Eisteddfod Eryri y flwyddyn nesaf, fel y byddwn yn parhau i weld drama or radd flaenaf yn ffynnu yng Nghymru.

author:Angharad Elen

original source: Barn, Medi 2004
23 September 2004

 

Privacy Policy | Contact Us | ©2006 keith morris / red snapper web designs / keith@artx.co.uk