Theatre in Wales

Archif atodiadau theatr bARN ers 1992

Drama yn y Bala : Lot o Eiriau

Argraffiadau MEG ELLIS o waith tri chwmni arall yn yr Eisteddfod

Sylwadau mewn car wrth deithio o Ysgol y Berwyn tuag Eryri, a hithaun tynnu at hanner nos:

Sut ar wyneb y ddaear wnei di adolygu honna?

Dach chin meddwl bod y busnes yna efor afal yn fwriadol, ta ad-libio oedd o?

Diolch byth nad ydan nin mynd trwy Betws Gwerful Goch fedrai byth basior lle yna eto heb chwerthin.

Na Melin y Wig chwaith.

Be di hwnna ar y ln on blaen ni cysgod?

Boi mewn cwfl du efo pladur.

O, taw beth bynnag wnei di, paid ag ysgwyd llaw efo fo.

Tasech chi wedi bod yn Ysgol y Berwyn, mi fasach wedi dallt. Tasech chin gwrando ar yr adolygiadau yn syth wedyn, fasach chi ddim wedi dallt llawer, oherwydd tueddu yr oedan nhw i ganolbwyntio ar hwyl a digrifwch Y Bandit, Y Barwn ar Boi Bananas. Mae yna rywbeth eitha doniol mewn gwrando ar adolygwyr yn baglu dros eu traed i hawlio nad oes yma neges na chenadwri na llenyddiaeth barhaol, tra ar yr un pryd yn gorfod cyfaddef eu bod wedi torriu bolia yn chwerthin.

Ai dyma ddylai drama gomisiwn fod? Bwriais fy meddwl yn l ir tro diwethaf y bm yn Ysgol y Berwyn yn gwylio drama gomisiwn: hwyrach i Mae B greu dipyn o dn, ond doedd on ddim ir mwg gododd o gefn y llwyfan y noson gyntaf honno, a gyrru John (Hughes bryd hynny) a Lis Miles a Chymru Fydd ar gynulleidfa allan ar alwad nid y Corn Gwlad ond y gloch dn.

Fflamgoch oedd hin nramar Bala 97 hefyd. Ac er, hwyrach, y bydd yn anodd rhoi Y Bandit, Y Barwn ar Boi Bananas ar gof a chadw fel dramu Saunders, onid ydan ni, ac onid ydi Cwmni Theatr Gwynedd, yn nes at ei ddelfryd ef o gwmni proffesiynol o actorion hyfforddedig? Ac os ydir cwmni proffesiynol hwnnw ym medru llwyfannu comedi gyfoes, os diflanedig, gydag adleisiau hanesyddol, beth well? I ddweud y gwir, ac ystyried sefyllfa dila comedi teledu (yn Saesneg yn o gystal ag yn Gymraeg), maen wyrth fod y cwmni wedi cael pawb yn y gynulleidfa, o bob oed, i chwerthin oi hochor hi.

Ac eto, nid gwyrth oedd hi, ond cyd-chwarae, a phroffesiynoldeb. Rydw in troedio ar dir peryglus wrth ddechrau enwi - ond pam lai? Does dom posib peidio ag enwi Maldwyn John; dim ond perffeithydd allai ymddangos mor wirion a ffwr--chdi, a llwyddo bob gafael. Er hynny, nid seren unigol yn cynnal cast gweddol oedd o, ac y mae hynny yn arwydd arall o broffesiynoldeb. O feistrolaeth Wynford Elis Owen, yn llithro or abs_rd ir macbr, i ffresni a sbonc Ffion Wyn Davies (yr unig wylliad na fun rhaid iddi lifo na thyfu ei gwallt?), i waith meistrolgar Graham Laker, a chaneuon boncyrs - ac yn wir, holl waith sgwennu - Emlyn Gomer, roedd y cyfan, os nad yn goelcerth, o leian cadwr fflam ynghynn.

Doeddwn i ddim wedi bwriadu dal ati r delweddau o dn a chynhesrwydd nes i mi lanio yn Llandderfel. Doeddwn i ddim chwaith wedi bwriadu gweld holl Ffrwyth Llafur Dalier Sylw / Theatr Gorllewin Morgannwg ar yr un eisteddiad, ond peth fel na ydi Steddfod, a fedrwn i ddim ond edmygu staminar adolygydd a gyrhaeddodd Landderfel ai gwynt yn ei dwrn wedi bod ym mherfformiad Theatr Solo yn Theatr y Maes. O ia, ar gwres. Hwyrach bod fy ngyrru i adolygu dramu Eisteddfod yn ffordd o warantu hinsawdd dda, wn i ddim, ond tebyg oedd fy mhrofiad ddwy flynedd yn l; graddol doddi mewn neuadd bentref - a gwylio campwaith oedd yn goresgyn y gwres. Y tro hwnnw, Owen Garmon yn rhoi perfformiad ei fywyd yn Fel Anifail - gyda Dalier Sylw, fel maen digwydd, a oedd yn y brywes y tro hwn hefyd. Yn Llandderfel, mwy nag un rhyferthwy o berfformiad, a chip eto ar sgwennu gwirioneddol afaelgar. Ac yr oedd yna sgwennu.

Yr oedd yna sgwennu. Ddylwn i ddim gorfod ail-bwysleisio hynny, ond wedyn, cofiais gyfweliad ar Radio Cymru cyn ir dramu gael eu perfformio, pan ofynnwyd ir actorion a oedd hin anodd eu hymarfer - Mae na lot o eiria ynddyn nhw! Wnaiff rhywun pls ddweud wrth ddarlledwyr ac eraill sydd i fod yn ddeallus mai geiriau ydi hanfod drama? Ia, wn i am Pinter ac am feim, ond mi ddywedai eto - geiriau ydi hanfod / defnydd / rheswm / bodolaeth drama. Fel arall, fasa waeth i mi fod wedii hel hi efo Brith Gof ir goedwig y Steddfod hon ....

Rydw in falch mai aros yn Neuadd Bro Derfel wnes i. Nid y gwres a orfu yno, ond y dramu byrion ddiwedd y prynhawn, a gwaith dau ysgrifennwr campus gydar nos. Fflam gobaith yn wir.

Oes bosib cael gwirioneddau mawr mewn dramodigau neu fonologau byrion? Anodd dweud - ond yn sicr, maen ffordd o grynhoi profiad cyffredin mewn golygfeydd bachog, a dyna, ar y cyfan, a gafwyd ym mhedair dramar awduron newydd. Hir Dymor Lynne Jones oedd y lleiaf llwyddiannus - efallai mai am mai hon ddibynnai leiaf ar eiriau, a mwy ar symud a cherddoriaeth. Olrheinir hynt perthynas yn ddigon deheuig, ac os mai siom a dadrithiad a gafwyd - wel, peth fel na ydi bywyd. Cawn fywyd ar fwy o ras yn Draw Dros yr Enfys Bethan Evans, yn gymaint felly nes bod rhywun yn teimlo fel dweud, gyda chymeriad Sara Harris-Davies wrth siarad i mam ar y ffn - Anadlwch lle mae na gomas. Dyma sgwenwraig fyrlymus sydd yn gwybod hefyd sut i newid cywair yn syfrdanol o effeithiol. Cywair gwahanol eto gydag Angladd Mewn Amlen Morgan Tomos - Anita Brookner o ddarn, i ddilyn Maureen Lipmann y gwaith blaenorol, ar naws delynegol, hiraethus yn hyfryd. Roedd arnai ofn pan ddaeth Tomi Dylan Wyn Williams ir llwyfan mai stori orgyfarwydd a gaem; problemau henoed a dryswch a diffyg dealltwriaeth a gwrthdaro rhwng cenedlaethau a diwylliannau. Tipyn o gowlaid mewn cwta ugain munud? Oedd si_r - ond nid oedd byth yn feichus, ac roedd y tro ar y diwedd yn wych. Ac allan ni ir awyr iach.

Ac yn l eto wedi cwta awr, er nad oedd wedi tywyllu - y tu allan, o leiaf. Ond gwawr dywyll sydd i Spam Man (enillydd gwobr y Steddfod am y teitl mwyaf melltigedig iw ynganu) a Cnawd fel ei gilydd -nid nad oedden ni wedin rhagrybuddio. Peidiwch a disgwyl glannau chwerthin felly, fuasair neges, ddylwn i - ond mae yna chwerthin a chwerthin. Chwerthiniad annifyr adnabod ein cymdeithas, ar hyn y maer gymdeithas honno yn ei wneud i bobl oedd yn codin aml yn nrama grefftus Dafydd Llywelyn: ydan, rydan ninnaun nabod rhywun sydd rhyw salwch bach anffodus yn ei orffennol, ac eiddgarwch ei deulu iw helpu ddim ond fymryn yn llai nau heiddgarwch i guddior peth rhag y byd. Ar creadur ei hun? Yn ddi-waith, si_r iawn, ond prin fod hynnyn ddigon i yrru rhywun yn nyts ... ydi o? Dilynwch hynt Owen druan yn y Ganolfan Waith ar Job Club, ac mi gewch chi weld. A dim ond Cymro bach diniwed, reit gyffredin ydi Owen - oedd yn anorfod fatgoffa i or prif gymeriad yn nrama rymus John Ogwen, yn Gymysg Oll i Gyd, ac un episod o wrthdaro Cymry / Saeson yn y ddrama honno fel yn Spam Man. Fedrwn i ddim llai na myfyrio ar wir arwyddocd yr hyn a ddywedwn weithiau pan fyddwn fel Cymry yn cael ein gwylltio gan enghraifft o sarhad neu ddifaterwch gan y Saeson neur Saesneg. Mae on fy ngneud in wallgo. Wel - ydi o?

Digon hawdd dadlau mai gwallgo, honco bost ydi Tania Tryweryn ar hen feddwyn sglyfaethus syn poeri yn ein hwynebau yn Cnawd. Rhagrybudd am yr iaith gref, yn sicr, ac fel cymaint o rybuddion or fath, yr effaith oedd niwtraleiddio a thynnu colyn o unrhyw sioc cyn dechrau. A sut bynnag, pa sioc? Yn sicr, cerddwch o gwmpas Port neu Gaernarfon fel yr awgrymar awdur - neu hyd yn oed y Bala - a dyna glywch chi. Ar ddim ond un ystyr. A dyma pam fod yma dramodydd mwy crefftus mewn gwirionedd na chofnodwr rhegfeydd yn unig. (Gyda llaw, maen cydgordior rhegfeydd hefyd: nid cyd-ddigwyddiad ydi mair Cymry syn ei chael hin ddi-ffael pan fydd yr hen Gymron rhegi ar ei fwyaf ffiaidd yn Saesneg). Os oes sioc o gwbl yn Cnawd mae hi yn ffordd y mai iaith delynegol, ramantus y creadur meddw, truenus yn cael ei chyfochri gydar llif geiriau ar rhegfeydd sydd hefyd yn rhan oi natur. Ond dyna graidd sgitsoffreniar holl ddrama - yr hudoles geiria-budur ar y ffn, ar eneth gad ei gwrthod; yr alci, dat ei ganol yn y mwd drewllyd, sydd eto rywsut yn gweld y sr; ffieidd-drar cnawd, ar atyniad anorfod tuag ato ar ddibyniaeth arno.

Nid bod y naill ddrama nar llall yn berffaith, ac fe ddywedwn fod mwy o angen ffrwyno a disgyblu ar Aled Jones Williams - nid er ei ddawn, ond oi herwydd. Ond am iddo sgwennur lot o eiria a drowyd gan Gwyn Vaughan Jones yn tour de force, maen hawdd maddau iddo. Ac am ei ddisgrifiad ddeuair o gapeli Cymru, maer dramodydd wedi llwyr gyfiawnhau nid yn unig ei waith ond ei fodolaeth ar yr hen ddaear ma. A doedden nhw ddim hyd yn oed yn rhegfeydd ...

awdur:Meg Ellis
cyfrol:416 Medi 1997

I archebu copïau o'r cylchgrawn cysylltwch â'r cyhoeddwyr:
bARN
Gwasg Dinefwr
Heol Rawlings
Llandybie
Sir Gaerfyrddin
SA18 3YD
ffôn: 01269 851640
ffacs: 01269 851046
swyddfa@cylchgrawnbarn.com
www.cylchgrawnbarn.com

Privacy Policy | Contact Us | ©2006 keith morris / red snapper web designs / keith@artx.co.uk