Theatre in Wales

Archif atodiadau theatr bARN ers 1992

RHOI LLWYFAN IR SGOTEG

Mae cyfieithu ar gyfer y theatr yn bwnc trafod mawr ar hyn o bryd. Bydd yn cael ei drafod mewn cynhadledd ym Mhrifysgol Hull ddechraur mis hwn, ac yn y Chapter, yng Nghaerdydd, fis Tachwedd yn ystod tymor o waith Cymraeg sydd iw gynnal yno.

Dau sydd wedi wynebur her o addasur clasuron Groegaidd ar gyfer cynulleidfaoedd heddiw yw IAN BROWN, Athro Drama Coleg y Frenhines Margaret, Caeredin, a CERI SHERLOCK, syn Gymrawd Ymchwil yn yr un adran. Yn y gorffennol maent wedi cydweithio ar gynyrchiadau or Bacchai, ac wedi symud ymlaen erbyn hyn i weithio ar Antigone gydau myfyrwyr, mewn gweithdai a fydd yn arwain at gynhyrchiad y flwyddyn nesaf mewn Scoteg. Yma, maer Cymro holir Sgotyn am ei argraffiadau ef or gwaith hyd yn hyn, ac am y Sgoteg a thraddodiad theatr yr iaith honno.

CERI SHERLOCK Pan wnaethon ni gyflwynor Bacchai yn 1991, roedden nin paratoi dau gynhyrchiad, gyda chyfieithiad Cymraeg gan Gareth Miles a chyfieithiad Saesneg gennych chi. Ond roedd darnaur corws yn y ddau gynhyrchiad yn y Roeg gwreiddiol - penderfyniad annoeth, yn ein barn ni erbyn hyn. Atgoffwch fi sut y daethon ni at y penderfyniad hwnnw.

IAN BROWN Y rheswm roeddech chi wedi gofyn i fi weithio ar y Bacchai oedd mod i eisoes wedi gwneud addasiad or ddrama ar gyfer cynhyrchiad gan y Prospect Theatre Company a fu ar daith yn nechraur saithdegau. Roedden nin daun eitha hoff or cyfieithiad Saesneg ar gyfer y golygfeydd, hyd yn oed os oedden nhw ynghlwm wrth gyfnod yr hipis o ran iaith ac agwedd. Ond roedd y darnau corws yn wan ac yn llac, a dwin credu i ni benderfynu eu gadael nhw yn y Roeg gwreiddiol er mwyn ceisio goresgyn y broblem honno, ac oherwydd ein bod yn teimlo y byddai hynny rhywsut yn fwy triw ir profiad gwreiddiol syn cael ei fynegi - uchelgais clodwiw ond amhosib, wrth edrych yn l. Roedd y penderfyniad hefyd yn gydnaws n hawydd i dorri ar draws ffiniau diwylliannol er mwyn archwilior profiad Dionysaidd yn fwy trwyadl.

Rydych hefyd wedi gweithio ar Antigone or blaen. Sut gynhyrchiad oedd hwnnw, a sut dderbyniad gafodd e?

Pan es i at Antigone fy mwriad i oedd ail-ddehonglir myth yng nghyd-destun diwylliant Sgotaidd cyfoes, diwylliant lle'r oedd gwrthdaro rhwng gwerthoedd crefyddol a dinesig yn dal yn beth real, a lle'r oedd yna rym mawr yn nwylor ffigwr gwrywaidd oedd mewn awdurdod. Ffactor arall oedd mod in ymwybodol iawn, fel llawer o bobl ifanc ar y pryd, or protestio yn erbyn creulonderau Rhyfel Vietnam, ac fe ddangosodd nifer ohonon ni ein gwrthwynebiad ir sefyllfa yn Ne Affrica, yn enwedig yn y protestiadau yn erbyn taith y Springboks yn 1969 70. Fe sgrifennais ir addasiad o Antigone yn iaith Sgoteg achos mod i am gyplysur profiad syn cael ei fynegi phrofiad diwylliant l-Galfinaidd yn ailddarganfod hunaniaeth gan dynnu ar ei wreiddiau Celtaidd, Nordig ac Anglaidd, ond yn bwysicach am mod i am ysgrifennu yn iaith bob dydd, fywiog y bobl o nghwmpas i. Cafodd yr addasiad ei berfformio gynta ym 1969 gan Strathclyde Theatre Group, cwmni myfyrwyr llwyddiannus ond prin ei adnoddau, ai atgyfodi yng Nghaeredin gan gwmni arall o fyfyrwyr ynghanol y saithdegau, o dan fy nghyfarwyddyd i. Roedd y cynhyrchiad hwnnw iw weld yn fwy llwyddiannus, efallai am mod i wedi dewis defnyddio cast o ferched, oedd yn ffordd o bwysleisior gwrthdaro trwy gefnu ar ddehongliad naturiolaidd syml. Cafodd y cynhyrchiad groeso gwresog, ond ron in teimlo mai dyna ben drawr llwybr nes ir prosiect Bacchai ail-sbarduno fy niddordeb ym mhotensial y ddrama.

Sgoteg fydd iaith y cynhyrchiad o Antigone fydd yn deillio on gwaith ninnau hefyd. Beth yw gwreiddiaur Sgoteg? Yw hi mewn gwirionedd yn iaith wahanol ir Saesneg ac onid Gaeleg yw llais rhanbarthol go iawn yr Alban?

Maer Sgoteg wedi dod or Angleg, yr iaith oedd yn cael ei siarad yn hen deyrnas Northymbria. Daeth Angleg yn un o ieithoedd yr Alban achos fod y Sgotiaid wedi ailfeddiannu Lleuddiniawn (Lothian) yn 1018, ar l ei golli ir Angliaid yn yr wythfed ganrif. Daeth yr iaith yma o dan ddylanwad ieithoedd eraill yr Alban ar y pryd, ac yn ddiweddarach rai o ieithoedd y cyfandir yn sgil cysylltiadau masnachol a diwylliannol. Heddiw, rydyn nin cydnabod tair iaith genedlaethol yn yr Alban - Gaeleg, Sgoteg a Saesneg. O leia, maer tair yn cael eu gweld yn gyfartal ar Radio Scotland, yn ein system addysg ac yn ein traddodiad llenyddol cyfoes. Rydw in ysgrifennu yn Sgoteg a Saesneg achos mai dyna ddyw iaith fy mhlentyndod. Byddai fy nhaid am nain ar ochr fy nhad yn galw eu hunain yn Broun (yn cael ei ynganu Br_n), yn cyfri ane, twa, three, fower, fife, sex, seeven, aicht. Yn yr ysgol ci plant eu dirmygu am ddweud couldnae yn hytrach na couldnt. Ynghanol y crochan berw hwn o iaith ac imperialaeth a gwrthwynebiad i hegemoni Seisnig, fe fyddwn in dweud wrth ffrindiau oedd angen pryd o dafod, Awaw an bile yer heid, a doedd gen i ddim ymadrodd Saesneg cyfatebol oedd yn hanner digon cry.

Beth ywr berthynas rhwng Sgoteg a Gaeleg? Yw hin debyg ir berthynas rhwng Cymraeg a Saesneg Cymru? Prin fod y ddwy iaith hynnyn cydorwedd yn esmwyth - mae yna snobyddiaeth ar un ochr a pharanoia ar y llall.

Mae yna iaith syn cael ei siarad yn aml gan Albanwyr sydd wedi cael addysg neu wedi dringo i safleoedd uchel mewn cymdeithas, iaith syn cael ei galw gan yr ieithyddion yn Saesneg Albanaidd Safonol. Yn l fy nealltwriaeth i, Saesneg wedi dod o dan ddylanwad y Gymraeg yw iaith yr Eingl-Gymry, yn union fel y mae Saesneg Iwerddon yn Saesneg wedi dod dan ddylanwad y Wyddeleg. Mae Saesneg Albanaidd Safonol, ar y llaw arall, yn rhyw fath o gyfaddawd rhwng Sgoteg a Saesneg, dwy iaith Germanaidd syn perthyn yn agos er gwaetha gwahaniaethau o ran gramadeg a geirfa. Yn sicr mae yna elfen o dyndra rhwng siaradwyr y ddwy iaith syn debyg ir berthynas rhwng siaradwyr Cymraeg a siaradwyr di-Gymraeg rydych chin eu disgrifio. Maer berthynas rhwng Sgoteg a Gaeleg yn symlach ac ar yr un pryd yn fwy cymhleth. Mae siaradwyr Sgoteg ar adegau wedi gorthrymur Aeleg lawn cymaint ag a wnaeth siaradwyr Saesneg. Mae en warth, ond yn wir. Yr hyn syn taro rhywun erbyn hyn yw cymaint o bobl syn ymddiddori yn nhair iaith yr Alban, ond yn enwedig mewn Sgoteg a Gaeleg.

Mae hanes diweddar Ewrop fel petai wedi cryfhaur ymwybyddiaeth o hunaniaeth y mae iaith yn ei rhoi i genedl. Beth ywr profiad Sgoteg / Gaeleg?

Mae Gaeleg yn elfen allweddol yn hunaniaeth yr Albanwyr heddiw, boed yng ngwaith grwpiau roc fel Runrig neu yn ymddangosiad operu sebon ar ein teledu cenedlaethol. Maer ystadegaun dweud fod yna 70,000 o siaradwyr Gaeleg brodorol, ond mae yna 150,000 o ddysgwyr ac yn l y BBC mae yna filiwn a hanner yn edrych ar sianeli teledu Gaeleg. Yr amcangyfri yw bod yna rhwng dwy a thair miliwn o siaradwyr Sgoteg, allan o boblogaeth o bum miliwn. Yn farn yn gyffredinol heddiw yw bod yn rhaid i unrhyw hunaniaeth Albanaidd gofleidior amrywiaeth hwn. All yr un gr_p iaith honni mai nhw yw gr_p iaith go iawn yr Alban. Bur Alban yn amlieithog erioed, er nad yw pawb or Albanwyr, o bell ffordd, yn siarad pob un or ieithoedd.

Pwy syn sgrifennu yn Sgoteg? Dwin gwybod fod yr athronydd David Hume, er enghraifft, wedi sgrifennu ei draethodau athronyddol mewn Sgoteg ac yna wediu cyfieithu nhw.

Do, er iddo fe ddweud mai cael gwared r elfennau Sgoteg yr oedd e! Mae yna gyfoeth o waith llenyddol or canoloesoedd ac o gyfnod y Dadeni, o John Barbour a William Dunbar i Iago VI ei hun, bardd Sgoteg da a beirniad barddoniaeth hefyd, y cyntaf o bwys. Er bod dwyn Lloegr ar Alban o dan yr un faner ym 1603 wedi arwain at roi blaenoriaeth ir Saesneg, erbyn canol y ddeunawfed ganrif, ar l yr Uno yn 1707, mae rhywun yn gweld y Sgoteg yn dychwelyd fel iaith lenyddol bwysig yn nwylo pobl fel Robert Fergusson, Robert Burns, James Hogg ac yn y blaen hyd at yr adfywiad diweddar o dan ddylanwad rhai fel Hugh McDiarmid a Robert McLellan, adfywiad syn cwmpasu cenhedlaeth gyfan o sgrifennwyr Sgoteg, gan gynnwys John Byrne, James Kelman, Irvine Welsh, Peter Arnott, Stewart Conn yn ei ddramu, Tom Bryden, Liz Lochhead, Sue Glover yn rhywfaint oi gwaith, Rona Munro .... maen rhestr hir.

Mae gweithiau ar gyfer y theatr mewn categori gwahanol i farddoniaeth ar nofel am fod eu bodolaeth yn dibynnu ar eu trosi i iaith ystumiol perfformiad. Oes yna actorion syn gweithio trwy gyfrwng Sgoteg? Allwch chi amlinellu hanes Sgoteg ar theatr?

Y campwaith Sgoteg cyntaf ar gyfer y theatr oedd Ane Satyre of the Thrie Estaitis, or 1540au, drama syn cael ei hatgyfodin aml yng Ngwyl Caeredin. Roedd y theatr Sgoteg yn cael ei chadw dan draed rhwng diwedd yr unfed ganrif ar bymtheg a chanol y ddeunawfed ganrif, ond cyn gynted ag y cafodd yr iaith ei hatgyfodi, dechreuwyd defnyddior Sgoteg ar lwyfan unwaith eto. Yn y ganrif ddiwethaf, gwaith poblogaidd oedd llawer or gwaith hwnnw, yn tarddu o addasiadau o nofelau Scott, ond yn ystod y ganrif yma mae rhywun yn gweld cynnydd mawr mewn sgrifennu Sgoteg ar bynciau Sgotaidd. Maen debyg mai dramu Joe Corrie am y meysydd glo, yn y dauddegau, oedd y man cychwyn. Yna fe ddaeth dramu mwy hanesyddol Robert McLellan yn y tridegau, y pedwardegau ar pumdegau. Ers 1970 mae yna lawer iawn o awduron wedi sgrifennu dramu mewn Sgoteg, ac mae yn ddigon o actorion yn yr Alban syn gallu actio yn yr iaith - dyna iaith bob dydd llawer ohonyn nhw. At hyn, mae traddodiad theatr yr Alban yn un syn cwmpasu pob math o ffurfiau - variety, pantomeim, drama glasurol - ac yn sgil hynny, pob math o iaith hefyd.

Un peth cyffrous rydym wedii ganfod wrth weithio ar Antigone yw mor hynod o hyblyg ywr iaith Sgoteg, ac mor addas i themu mythaidd y ddrama ... gwerthoedd dinesig yn erbyn rhai personol neu ddynol. Beth syn gwneud yr iaith mor hyblyg?

Dwi ddim yn si_r iawn, heblaw bod Sgoteg yn iaith luosogaethol, syncretig dros ben - mae hynnyn amlwg or hyn dwi wedii ddweud am ei hanes hi. Mae hefyd yn wir ei bod hin iaith cenedl ddemocrataidd, os nad dadleugar, cenedl sydd wedi bod yn trafod trwyr canrifoedd mewn tair iaith, ond y rhan fwya yn eu hiaith bob dydd, Sgoteg.

Fel academydd ac fel un syn sgrifennu ar gyfer y theatr, pa mor bwysig yn eich tyb chi ywr cyfle i weithio oddi mewn i draddodiad o waith theatr, gan droi testunau mythaidd y gorffennol yn destunau byw a pherthnasol ar gyfer heddiw?

Maen ymddangos i mi fod astudiaethau beirniadol yn y ganrif yma, boed yn y theatr, mewn llenyddiaeth neu feysydd perthnasol fel anthropoleg a semioteg, wedi dangos ein bod ni, fel bodau dynol, yn ymateb i fythau gwaelodol syn rhan annatod or ffordd rydyn nin edrych arnon nin hunain fel unigolion ac fel creaduriaid cymdeithasol. Maen rhaid inni bob amser gwestiynun hunain, a rhan o hynny yw archwilior mythau syn ymgorffori ac yn mynegi ein gwerthoedd an hagweddau. Maen anorfod fod ailedrych ar fythau diwylliannau eraill, h_n yn help i ddeall ein bywydaun hunain yn well.

awdur:Ceri Sherlock
cyfrol:416 Medi 1997

I archebu copïau o'r cylchgrawn cysylltwch â'r cyhoeddwyr:
bARN
Gwasg Dinefwr
Heol Rawlings
Llandybie
Sir Gaerfyrddin
SA18 3YD
ffôn: 01269 851640
ffacs: 01269 851046
swyddfa@cylchgrawnbarn.com
www.cylchgrawnbarn.com

Privacy Policy | Contact Us | ©2006 keith morris / red snapper web designs / keith@artx.co.uk