Theatre in Wales

Archif atodiadau theatr bARN ers 1992

Saunders ar y Teli

Dramodydd radio a llwyfan oedd Saunders Lewis, yn l y comisiynau a dderbyniodd, beth bynnag. Ond tybed, fel yr awgryma NIA ROBERTS, nad yw ei ymwybyddiaeth weledol gref yn gwneud ei ddramu yn fwy addas ar gyfer y teledu.

Ystyrir Saunders Lewis yn un o lenyddion amlycaf y ganrif hon, yn fardd, nofelydd a beirniad yn ogystal dramodydd. Rhoddir mwy o fri iw ddramu nag ir gweddill oi waith, oherwydd y prinder mewn awduron drama amlwg yn yr un cyfnod efallai, ac ystyrir hwy yn glasuron modern, ond wrth astudior gweithiau, gwelir ynddynt nifer o elfennau syn anghydnaws natur y cyfryngau yr oedd yn ysgrifennu ar eu cyfer.

Cyfansoddodd nifer oi ddramu ar gyfer y llwyfan, gan ffafrio Chwaraewyr Garthewin iw perfformio. Ystyriai Saunders Lewis y mwyafrif o gwmnau drama Cymru yn annheilwng i berfformio ei waith Chwaraewyr Garthewin dan arweiniad Morris Jones, yn ei farn ef, a oedd y cwmni agosaf at ei ddelwedd ef o Theatr Genedlaethol. Amhrisiadwy hefyd oedd dylanwad y B.B.C arno heb eu dylanwad efallai mai dramodydd yn cyfansoddi yn unig fuasai Saunders Lewis, ag yntau chyn lleied iw ddweud wrth gyfrwng y teledu.

Cyfansoddwyd Blodeuwedd ar gyfer y theatr wedi cais gan gwmni Garthewin, yn enghraifft benigamp o ddrama lwyfan. Bur perfformiad cyntaf ym 1947 yn llwyddiant gan ei bod yn ddrama syml iawn, yn bendant ei hadeiladwaith a hawdd iw dilyn. Nid ywn gofyn am dechnegau cymhleth i egluror digwydd yr unig effaith sydd ei angen yw cri tylluan, a chan fod trawsnewidiad Blodeuwedd yn digwydd oddi ar y llwyfan, nid oes angen cymhlethur digwydd ag effeithiau megis peiriant mwg. Mae cymeriadaur ddrama oll yn unigolion pendant Blodeuwedd yn gryf a digywilydd, Gronw yn ddewr a rhamantus, Llew yntau yn hunandosturiol ac yn pwyso ar Gwydion am gefnogaeth ac arweiniad. Arwain hyn at ddrama a chynhyrchiad llwyfan lliwgar a diddorol, a sgript hyfryd Saunders Lewis yn llwyddo yn y theatr yn union fel yi cyfansoddwyd. Cynhyrchwyd hi sawl gwaith ar y radio, a bu dau gynhyrchiad teledu ohoni bu i Emyr Humphreys ei chyfarwyddo yn 1965; a chafwyd cynhyrchiad cyffrous yn 1980 gan fyfyrwyr Prifysgol Aberystwyth gyda Siwan Jones, wyres y dramodydd, yn y brif ran.

Drama arall a ysgrifennwyd ar gyfer y llwyfan yw Gymerwch Chi Sigaret?, yn llwyddiannus ond am un olygfa nad ywn gweddun arbennig o dda ir theatr. Pan geisia Marc lofruddio tad bedydd ei wraig, y mae ei llaswyr hin syrthio or blwch sigareti syn cynnwys y gwn cudd. Byddain bosibl i gynulleidfa theatr fethu manylyn fel hwn, syn angenrheidiol ir digwydd, gan mai bychan iawn ywr deunyddiau syn cael eu defnyddio. Byddair dryswch ar wynebaur cymeriadau hefyd yn mynd yn angof i resi cefn cynulleidfa; llawer mwy effeithiol ywr ddrama fel cynhyrchiad teledu cyfrwng y manylion gan wneud defnydd helaeth o saethiadau agos a cherddoriaeth i greu awyrgylch llawn tensiwn. Gwnaed hyn yn arbennig o effeithiol yng yng nghynhyrchiad teledu Ffilmiaur T_ Gwyn ym 1992, ond wrth droi at gyfrwng y radio a chynhyrchiad Radio Cymru yn 1993, diddorol oedd sylwi na fu ir olygfa daro deuddeg.

Ar gyfer y llwyfan y cyfansoddwyd Cymru Fydd hithau, ond mae hon yn wahanol ir dramu llwyfan eraill gan fod ynddi olygfa nad ywn gredadwy nac effeithiol ar unrhyw gyfrwng. Yr olygfa dan sylw yw clor ddrama, pan neidia Dewi oddi ar dor cartref gydar bwriad o gyflawni hunanladdiad. Ar y llwyfan, byddair cynhyrchiad yn troin ffars pe defnyddid dyfais megis corff ffug yn disgyn heibio i ffenestr yn y set; hebddo, byddai diwedd y cynhyrchaid yn fflat. Ar y radio, gellid defnyddio gwaedd ag effaith eco iddi, fel y gwnaeth John Owen wrth gynhyrchur ddrama ar gyfer Radio Cymru, ac efallai s_n y corff yn glanio; ac er bod y teledu yn gyfrwng mwy penagored, nid hawdd fyddai dangos hunanladdiad fel hwn heb y costau uchel a fyddain angenrheidiol er mwyn sicrhau saethiadau proffesiynol yr olwg. Maen wir i Saunders Lewis osod y digwydd oddi ar y llwyfan er hyn, mae clor ddrama yn benbleth ir cyfarwyddwr.

Radio ywr cyfrwng y bwriadwyr Esther ar ei gyfer, er ir perfformiad cyntaf ohoni fod ar y llwyfan. Darlledwyd hi ar y radio yn 1959, ac er fod y ddrama ei hun yn llwyddiant, mae un elfen ohoni yn ymddangos yn anaddas ar gyfer y cyfrwng, sef dyfodiad y frenhines Esther at ei g_r. Ym Mhersia cyfnod y Beibl, roedd deddf y wlad yn datgan fod unrhyw un a i at y brenin heb ei wahoddiad i gael ei ladd oni bai fod y brenin ei hun yn ymestyn ei deyrnwialen ato. Roedd hyn yn rheol ar gyfer y frenhines fel pawb arall. Aeth Esther ato, gan roi ei heinioes yn nwylo ei phriod; ar olygfa hon yw canolbwynt tensiwn y ddrama: y gynulleidfa yn aros i weld a wnaiff y brenin ei chydnabod hynny yw, a ydyw yn ei charu. Ni all cynulleidfa radio weld Esther yn cyrraedd, na gweld y milwyr yn ei bygwth u harfau; ni welant ychwaith y deyrnwialen yn cael ei hestyn tuag ati eto, y radio oedd y cyfrwng a ddewisodd Saunders Lewis ar ei chyfer. Ni allwn weld ymateb y cymeriadau iw gilydd, ac maer sgwrs eglurhaol yn dryllio tensiwn yr olygfa. Cyflwynwyd Esther ar y teledu gan y BBC ym 1970, a chredaf ir cynhyrchiad lwyddo o dan law George P. Owen, gyda defnydd o fiwsig a s_n drymiau ynghyd gwaith camera clos i greu tensiwn na allai geiriau moi gyfleu.

Pan feddyliodd Saunders Lewis am Siwan, drama lwyfan oedd hi i fod, ond tuar un pryd, gofynnodd y BBC iddo am ddrama radio bu hynnyn ddigon o ysgogiad iddo ei gorffen. Cynhyrchwyd hi felly ar y cyfrwng hwnnw, ond nid iw llawn botensial.

Un o ragoriaethaur ddrama yw dyfnder y teimladau syn corddi y tu mewn i Siwan wrth glywed dienyddiad Gwilym, tran gaeth yn y t_r. Maer portread o hyn yn siomedig ar y radio gan na welwn ei phoen yn ei hwyneb, ac nid ydym yn llawn sylweddoli bryntni ei charchariad heb weld ei chadwyni. Fel yn achos Gymerwch Chi Sigaret?, y teledu ywr cyfrwng perffaith iw chyflwyno, ble gall y cyfarwyddwr ddewis ei saethiad, boed yn siot agos o wyneb poenus y frenhines neun llun o Alis yn ceisio disgrifior digwyddiad ar y lawnt. Ceir esiampl benigamp o hyn mewn cynhyrchiad Saesneg or ddrama, A Kings Daughter (1963), pan welwn y cameran gwledda ar wyneb Sin Phillips yn y brif ran tra hefyd yn dangos gwewyr y forwyn a phwysaur cadwyni.

Mae Cell y Grog yn wahanol ir mwyafrif o ddramu Saunders Lewis, gan ei bod yn tynnun gryf ar fudiad yr abswrd fel ei chwaer-ddrama Yn y Trn. Drama radio fer ydyw, yn dilyn oriau olaf carcharor syn aros am ei ddienyddiad, ar swyddog syn ei warchod. Maer ddau yn chwarae gwyddbwyll, ac yn fuan iawn daw yn amlwg nad ywr swyddog yn llawn llathen. Cred fod bywyd y carcharor yn fwy diddorol nai fodoliaeth ei hun, a mynn eu bod yn ffeirio dillad. Dihangar carcharor yn llifrair swyddog gan adael y llall i wynebu carchar am oes.

Maer newid dillad yn weithred bwysig i rediad ac ystyr y ddrama, ond gweithred weledol ydyw. Bwriad Saunders Lewis oedd i gymeriad y swyddog newid wrth iddo dynnu ei ddillad, ond mewn cynhyrchiad or ddrama ar radior BBC yn y saithdegau, nid yw hyn yn cael ei gyfleu ir gynulleidfa. Ni allwn ddirnad yn llawn effaith y trawsnewidiad trwy wrando yn unig; pe byddair cymeriadau wedi eu sefydlu ymlaen llaw, efallai y byddai hyn yn bosibl, ond mewn drama mor fyr sydd hefyd yn llwythog o awgrymiadau yngl_n bywyd y swyddog a throsedd y carcharor, mae disgwyl i ni sylwi ar newid yn agwedd a chymeriad un ohonynt yn gofyn gormod efallai.

Y teledu fyddair cyfrwng delfrydol i gyflwynor ddrama hon, ble gallwn weld y newidiadau. Heb dorri ar rediad y sgwrs unwaith ac amserur ddrama gallem weld y swyddog yn colli ei safiad cadarn ai awdurdod wrth ddiosg ei lifrai. Ir gwrthwyneb, byddair carcharor yn edrych yn fwy sicr ohonoi hun; yn colli ei euogrwydd ac yn cerdded yn dalsyth o amgylch y gell. Elfen bwysig yn y ddrama yw fod y swyddog yn eistedd yng nghadair y carcharor cyn ir dienyddwr ddod i mewn: byddai cynhyrchiad teledu or ddrama yn fwy addas i greur tensiwn angenrheidiol. Byddair gynulleidfa o ganlyniad yn sylweddoli pa mor orffwyll ywr dyn wrth weld ei wn wrth iddo chwennych y profiad o farw.

Iw chyflwyno iw llawn botensial, byddain rhaid cyflwynor ddrama ar y sgrn yn yr un cywair Tales of the Unexpected er mwyn cyfleun llawn iw chynulleidfa ei hafrealaeth.

Addasiad o stori fer Honor de Balzac or un enw Y Cyrnol Chabert. Cyfansoddwyd hi ar gyfer y radio, ac mae ir cyfrwng ei fanteision ai anfanteison yng nghyswllt y ddrama hon.

Maer holl ddigwydd yn troi o amgylch y ffaith fod gwedd y cyrnol wedi newid ers y tro diwethaf iw wraig ei weld cyn iddo fynd i ryfel. Ni allwn fel cynulleidfa radio farnu trosom ein hunain yn y cyswllt hwn gyda chynhyrchiad teledu, byddain bosibl defnyddio techneg yr l-fflach i egluro ei ymddyngosiad cyn y rhyfel ai berthynas i wraig. Gwnaed hyn mewn cynhyrchiad ffilm Ffrengig or stori wreiddiol, a phrofodd y dechneg yn llwyddiant, gan ir gynulleidfa allu uniaethu fwyfwy r cyrnol druan wedi gweld sut y bu iw wraig droi cefn arno ar berthynas gariadus a fu rhyngddynt.

Yn ogystal r newid yn ei wedd, mae gan y cyrnol graith enfawr yn ymestyn ar draws ei ben lle y bu i arf y gelyn ei daro yn ei frwydr olaf. Gwisg wallt gosod iw chuddio, a phan ddawr gwallt i ffwrdd yn swyddfar cyfreithiwr Derville, y mae hwnnw yn synnu ei gweld. Anodd yw dangos syndod yn effeithiol ar y radio, gan mai drwy ochneidio yn unig y gellir gwneud hyn heb ychwanegu gormod o frawddegau eglurhaol ir ddeialog. Pe cyflwynid yr olygfa ar y teledu, byddair gynulleidfa oll yn rhannu ym mhrofiad Derville; a chan mair graith, yn l Balzac, a achosodd i wedd Chabert newid, byddai cael gweld hyn yn ychwanegu at ein dealltwriaeth or hanes.

Un fantais i gyfrwng y radio yng nghyswllt y ddrama hon fyddair rhyddid i geisio cyfleur nifer o leoliadau unigryw sydd eu hangen plasty moethus, swyddfa brysur a buarth budr ac ymestyn dychymyg cynulleidfa heb fynd i gostau. Serch hynny, gellid gwneud cyfiawnder r ddrama unigryw hon mewn ffilm deledu dda pe byddai arian yn llifo.

Ar gyfer y teledu y cyfansoddwyd Branwen yn wreiddiol, a chredaf i Saunders Lewis greu drama gwbl addas ar gyfer y cyfrwng. Mae yma nifer o leoliadau yng Nghymru ac Iwerddon, ac elfennau gweledol cryf na fyddent yn gredadwy ar y radio nar llwyfan, megis lluchior tywysog Gwern ir tn ar frwydr rhwng y Gwyddyl ar Cymry. Maen sgript ryfeddol o lwyddiannus, yn enwedig o gofio nad oedd yr awdur yn berchen ar set deledu ei hun nac yn edmygydd mawr or cyfrwng.

Mae dramu Saunders Lewis yn cael eu hystyried yn rhan bwysig o lenyddiaeth yr ugeinfed ganrif, waeth pa gyfrwng oedd dewis y dramodydd; ond rhaid yw cyfaddef ei fod yn ddramodydd gweledol iawn. Dim rhyfedd, felly, fod nifer oi ddramu radio wediu cyflwyno yn llwyddiannus ar y teledu dros y blynyddoedd.

awdur:Nia Roberts
cyfrol:438/439, Gorffenaf/Awst 1999

I archebu copïau o'r cylchgrawn cysylltwch â'r cyhoeddwyr:
bARN
Gwasg Dinefwr
Heol Rawlings
Llandybie
Sir Gaerfyrddin
SA18 3YD
ffôn: 01269 851640
ffacs: 01269 851046
swyddfa@cylchgrawnbarn.com
www.cylchgrawnbarn.com

Privacy Policy | Contact Us | ©2006 keith morris / red snapper web designs / keith@artx.co.uk