Theatre in Wales

Archif atodiadau theatr bARN ers 1992

Gwenlyn Zapata

Maen ddeng mlynedd ers marwolaeth Gwenlyn Parry. GWENAN MARED ROBERTS syn bwrw golwg ar y casgliad cyflawn cyntaf o ddramu Gwenlyn Parry, a gyhoeddwyd gan Wasg Gomer yn yr Eisteddfod.

Mae na wyneb cyfarwydd yn syllu arna i o glawr y gyfrol newydd y mwng mawr gwyn, y sbectol ai gwydraun dew fel rhai Deidre Barlow druan, ar mwstash mawr clyfar fel Zapata ys dywed merch Y T_r, yn addurnor wyneb meddylgar. A bydd y rhai oedd yn adnabod Gwenlyn Parry yn rhwydd iawn yn gallu dychmygur wyneb hwnnw yn torrin wn ddireidus ar ystum cyfarwydd o law yn cael ei thaenu dros yr wyneb. Nagoes, maen wir, does na ddim un arwr cystal yng Nghymru r arwr hwnnw sydd wedi marw; ond gyda deng mlynedd bellach ers marwolaeth Gwenlyn, nid yw atgofion y cyfeillion hynny nar clodydd a genir ganddynt i Parri yn newid dim. Dyma a gyfleir yn rhagair Annes Griffith ir gyfrol hon, ond nid hynny syn cyfri mewn gwirionedd. Yr hyn syn bwysig yw fod yma, ar l hir ymaros, gasgliad o holl waith cyhoeddedig yr awdur mewn un gyfrol, yn barod ir byd ar betws benderfynu beth fydd hyd a lled Dramu Gwenlyn Parry wrth ddefnyddio llinyn mesur yr unfed ganrif ar hugain.

Does na ddim amheuaeth bod Gwenlyn wedi dod yn rhywfaint o eicon ymhlith y Cymry Cymraeg y dyn a greodd chwyldro yn y theatr Gymraeg pan ganodd y ffn ar ddiwedd Saer Doliau, ac a ddaeth Twm Twm a Pobol y Cwm in sgrinoedd (er nad oes neb yn diolch iddo am yr ail erbyn hyn, siawns gen i, gydar paent syn sychu ar waliau Cwmderi yn llawn mwy difyr nar plot). Ond beth yn hollol mae hynny yn ei olygu i genhedlaeth newydd o ddarllenwyr a pherfformwyr? Wedir cwbwl mae pawb yn berchen ar ffn syn canu heb weiren erbyn hyn a does yna fawr neb, maen si_r gen i, yn meddwl mai Duw sydd ben arall y lein i Cellnet. Ond eto i gyd mae na ryw swyn yn perthyn i ddramu Gwenlyn sydd yn golygu eu bod nhwn dal i gael eu hastudio ar gyfer cyrsiau coleg ac ysgol a bod cynhyrchwyr yn dal i droi atynt o bryd iw gilydd er mwyn eu perfformio or newydd.

Oedd, roedd hin hen bryd felly casglur gwaith ynghyd mewn un gyfrol a bur llyfr yn cael ei hysbysebu cyhyd cyn cyrraedd y silffoedd i mi feddwl mai rhith neu ffantasi fel Delw T_ ar y Tywod oedd y cyfan. Ond, r_an ei bod hi yma, beth yw gwerth y gyfrol hon? Yn gyntaf, ac yn bur amlwg, ceir yr hwylustod o weld holl ddramu yr awdur rhwng dau glawr, a gan fod nifer or dramu wedi bod allan o brint ers rhai blynyddoedd efallai mai hwn ywr cyfle cyntaf i nifer o bobl ymgyneifio r gweithiau llai poblogaidd fel y dramu byrion a Sal. Yn y dramu byrion hyn y bwriwyd prentisiaeth Gwenlyn ac mae ynddynt gipolwg ddiddorol i fywyd cynnar yr awdur ac ir dylanwadau dramatig cyntaf ar ei waith. Gweld The Long, the Tall and the Short syn ymdebygun amlwg i Y Ddraenen Fach yn ystod ei gyfnod yn Llundain oedd un or ysgogiadau cyntaf iddo droi o ysgrifennu barddoniaeth ac arlunio i ysgrifennu dramu llwyfan. O ystyried mair rhain oedd ei ddiddordebau cynnar, does fawr o syndod iddo ymhen amser ddod i gael ei adnabod, fel y dywedir ar gefn y gyfrol hon, fel bardd o ddramodydd syn cogio bod yn ddyn y BBC (Saunders Lewis) a bardd lluniau (Elan Closs Stephens).

Yn Poen yn y Bol, fodd bynnag, y maer hyn y deuai pobl iw adnabod fel stamp Gwenlyn yn codi pen gyntaf. Er mai drama fer ydyw y mae ynddi lawer iawn o nodweddion y gweithiau diweddarach syn amrywio or atyniad at yr annisgwyl ar swreal, ir hoffter o ddelweddau gweledol. Addaswyd y ddrama hon yn rhwydd iawn ar gyfer y teledu (gydar teitl Un, Dau, Tri) ac roedd y rhwyddineb gweledol hwnnw eto yn rhagflas or hyn oedd i ddod yn y dramu hirion Saer Doliau (1966), T_ ar y Tywod (1968), Y Ffin (1973), Y T_r (1978), Sal (1980), a Panto (1989).

Maen gred gyffredinol i waith Gwenlyn gyrraedd pinacl gyda Y T_r a thueddir i ddiystyrur gweithiau olaf gan gynhyrchwyr ar mwyafrif o feirniaid (er i Elan Closs Stephens gyhoeddi casgliad cynhwysfawr o erthyglau ar Panto yn adran addysg Barn). Yn wir, adleisir y duedd hon yn y gyfrol newydd gan nad oes unrhyw luniau o Sal na Panto yn y casgliad. Efallai bod y duedd hon yn mewn bodolaeth i raddau oherwydd yr elfennau bywgraffyddol cignoeth sydd yn ymddangos yn Panto, ond hefyd, rydw in amau, am i Gwenlyn yn ei ddwy ddrama olaf droi oddi wrth y patrwm Pinteraidd a gymerodd y gweithiau cynnar au gwneud nhw, or herwydd, yn weithiau anos iw labelu. Yn rhagair y gyfrol hon mae Annes Griffith yn trafod y ddrama a adawodd Gwenlyn, tua diwedd ei oes, o waith Dennis Potter (a ysgrifennai ir teledu yn unig).

Mae hyn yn codi myrdd o gwestiynau am y berthynas rhwng y llwyfan ar sgrn a phe byddai Gwenlyn wedi cael byw byddai wedi bod yn ddiddorol iawn gweld i ble yr i nesaf ar ei hynt theatrig. Heb os mae ei ddramu yn amsugniad lliwgar o ddylanwadau Ewropeaidd, Prydeinig a Chymreig yn cymysgu byd theatr, teledu a llenyddiaeth, - ac mae ei waith nid yn unig yn adloniant difyr ond yn dystiolaeth or hyn oedd yn digwydd ym myd y ddrama or chwedegau hyd ei farwolaeth yn 1991. Nid elfen Fecketaidd yn unig ywr ffaith mai dau neu dri phrif gymeriad sydd yn y dramu cynnar, ond tystiolaeth or ffaith mai cwmni bychan proffesiynol newydd oedd yn eu perfformio, sef Cwmni Theatr Cymru, Yn wir, maen un o amodau y comisiwn ar gyfer Y Ffin mai tri neu bedwar o gymeriadau a fyddai yn ymddangos ynddi ac un olygfa (Set). Nid damwain chwaith yw ir mwyafrif or dramu fod rhyw gysylltiad r Eisteddfod Genedlaethol tu l i bob awdur da mae na ffactorau ariannol a chymdeithasol hollbwysig. Ni ddylid anghofior rhan bwysig a chwaraeodd Gwenlyn mewn dod phroffesiynoldeb ir theatr ar sgrn yng Nghymru, ond ni ellir anwybyddu chwaith y rhan a chwaraeodd proffesiynoldeb a datblygiadau technolegol mewn dod Gwenlyn ai waith i ni.

Yn anffodis ychydig iawn or cefndir hwn a amlygir yn y gyfrol hon gan ir penderfyniad amlwg gael ei wneud i gyflwynor dramu fel corff o waith yn unig, gydag ambell lun o Gwenlyn ei hun ar amrywiol adegau oi fywyd yn addurnor testun. Hyd y gwelaf i, ychydig iawn maer golygyff, J. Elwyn Hughes, wedi ymyrryd r fersiynau gwreiddiol. Cyn lleied, yn wir, yw ei awydd i ddangos l ei law fel bod yn rhaid darllen clawr cefn y gyfrol am y golygiad. Heblaw am ambell i goma yma a thraw, cywasgu ambell i arddodiad a thacluso rhywfaint ar yr argraffu, gadewir i waith Gwenlyn siarad drostoi hun.

Roedd hynny, maen debyg, nid yn unig yn benderfyniad i fod yn hollol driw ir gwreiddiol ond yn brawf or ffaith nad oes unrhyw alw am addasu ar y gwaith. Mae hyblygrwydd iaith Gwenlyn Parry yn gwneud y dramu yn hygyrch i bawb, boed rheiny yn actorion, myfyrwyr ysgol, darlithwyr prifysgol neu Mrs Jones Llanrug y Joe Bloggs Cymreig a gyflwynodd Gwenlyn i ni unwaith. Yn wir, dyna un or gwerthoedd mawr a gynigodd Gwenlyn Parry ir theatr Gymreig sef y gallu i siarad yn naturiol (ond nid yn naturiolaidd) ar y llwyfan a pharatdd hynny, yn ei dro, y ffordd ar gyfer dialog fain ac eofn Meical Povey ac eraill. Ar l gweithiau barddonol Saunders Lewis a sgyrsiau anystwyth braidd dramu John Gwilym Jones, roedd yma awdur or diwedd oedd yn siarad fel chi a fi. Dangosir hynny yn Saer Doliau, lle mae John Ogwen yn mynd ati wrth berfformio i wneud yr iaith yn fwy llafar hyd yn oed nar gwreiddiol ac ychwanegu ambell i ebychiad yma ac acw. Mae hynny yn digwydd yn hollol naturiol heb amharu dim ar waith gwreiddiol y dramodydd. Dymar rhyddid a gynigodd Gwenlyn Parry ir llwyfan yng Nghymru a chyffyrddir rhywfaint hyn yn rhagair Annes Griffith ir gyfrol hon.

Y rhagair cyffredinol yman unig a geir yn y golygiad hwn, a chollir rhagymadroddion gwreiddiol y dramu i gyd, nifer ohonynt gan gyd-ddramodwyr fel Rhydderch Jones a Saunders Lewis, ac eraill gan feirniaid fel Elan Closs Stephens ac Aneirin Talfan Davies. Collir hefyd ragair Gwenlyn ei hun i T_ ar y Tywod lle maen mynegi llawer oi syniadau am ysgrifennu drama ac yn cloi gydar dywediad Becketaidd ei naws a fyddai wedi gwneud arwyddair taclus iawn iw waith Os oes neges ynddynt y neges honno fydd yr un a wl y gwyliwr. Mae llawer iawn o sylwadaeth ddiddorol ar waith y dramodydd yn codi pen yn y rhagymadroddion hyn ac maen chwith garw meddwl y byddant yn mynd yn angof wrth ir golygiad hwn yn anorfod ddod yn destun safonol o waith Gwenlyn Parry.

Mae hyn yn arwain at bwynt pwysig iawn sydd eisioes wedi codi ei ben yn yr adolygiad hwn wrth weld ail-gyhoeddi gwaith y dramodydd fel hyn sef y diffyg mawr mewn sylwadau beirniadol ar waith gwenlyn. Nid oes hyd yn oed mewn bodolaeth, hyd yma o leiaf, lyfryddiaeth gyflawn wedi ei chyhoeddi ar waith yr awdur ac nid ywr gyfrol hon yn cynnig dim tuag at adfer y sefyllfa hon. Mewn gwirionedd does yna fawr ddim i fyfyrwyr ac athrawon ddibynnu arno wrth astudio gwaith yr awdur heblaw am eu crebwyll eu hunain, ambell i erthygl hwnt ac yma a chyfrol athronyddol Dewi Z Phillips. Maer gyfrol honno, i rai nad ydynt yn gyfarwydd hi, yn rhoi dramu Gwenlyn yng nghyd-destun yr argyfwng gwacter ystyr ar dirywiad cyson yn safonau moesol a chrefyddol cymdeithas. Er nad oes cwestiwn fod ir gyfrol hon le pwysig iawn yn y drafodaeth ar waith Gwenlyn, (wedir cwbl a oes unrhyw gasgliad o waith arall yn arddangos y saith pechod marwol mewn cyd-destun cig a gwaed cystal?) ni ddylai sefyll fel awdurdod beirniadol ar y gwaith. Yn wir, gyda dyfodiad testunau agored Barthes, gellir gweld dramu Gwenlyn fel clytwaith cyfoethog lle gall y ffeminist, yr l-fodernydd, y semiotegydd ar athronydd oll roi eu darlleniadau eu hunain ar y gwaith.

Gellir gweld Sal, er enghraifft, nid fel hanes merch yn ymprydio yn wyrthiol oherwydd ymyrraeth oruwchnaturiol, ond fel enghraifft or clefyd modern anorecsia efallai, neu fel merch ifanc yn ei harddegau a oedd, fel y santesau, yn llwgu ei hun er mwyn rheoli ei chwantau rhywiol. Mae yna ddigon o amwysedd hefyd yn Y Ffin yngl_n r berthynas rhwng Wilias a Now a gellir yn hawdd ei gweld fel drama syn rhannol, o leiaf, am berthynas hoyw. Yn yr un modd, gellid edrych ar symboliaeth y rl o draws-wisgo yn Panto neu ar rywoldeb gwyrdrodig G_r y T_. Maer dramu ar eu hyd yn llawn cyfeiriadau at y cyfrwng fel cyfrwng, rhywbeth a ddaeth yn fwy poblogaidd mewn gweithiau modern ac l-fodern ac mae myrdd o ddeongliadau yn cuddio yn y cyfarwyddiadau llwyfan a chynhyrchu. Mae natur amwys y dramu yn eu gwneud yn destunau ardderchog ar gyfer eu dehongli or newydd eto ac eto ac mae cynyrchiadau Ceri Sherlock, er enghraifft, o T_ ar y Tywod (1983) ac Y T_r (1988) wedi dangos sut y gall cyn hyrchydd celfydd berfformior dramu o safbwyntiau newydd.

Dyma yn hollol oedd dymuniad yr awdur ei hun ac mae rhyw adlais o feddylfryd a ddin fwyfwy poblogaith wrth ir ganrif ddiwethaf fynd rhagddi yn ei eiriau (Mae) ... rhai yn mynnu fod terfyn pendant ar ystyr geiriau. Efallai hynny, ond os oes terfyn ar eu hystyr, rwyn berffaith sicr nad oes terfyn ar eu cysylltiadau... fy mwriad i... yw defnyddio bob dyfais bosib... i gyfathrebu r gynulleidfa gan obeithio cysylltu fy mhrofiadau theatrig i u profiadau personol hwy a gwneud hynny y foment honno yn y theatr.

Oedd, roedd Gwenlyn Parry yn ingol ymwybodol or effeithiau gwahanol y gallai drama ei chael ar gynulleidfa, ac, yn wir, o bwysigrwydd eithriadol y gynulleidfa honno. Dyma un or problemau mwyaf, wrth gwrs, wrth gyhoeddi casgliad o ddramu fel hyn ni ellir byth ddal rhwng dau glawr wir swyn a gwefr y ddrama lwyfan. Does dim ond gobeithio y bydd ail gyhoeddi Dramu Gwenlyn Parry fel hyn yn fan cychwyn ir sylwadaeth feirniadol y mae ei waith yn ei haeddu ac yn gyfle i genhedlaeth o berfformwyr ifanc edrych ar waith Gwenlyn or newydd. A dyna, wedir cwbwl, fyddair deyrnged orau un y gellid ei rhoi i unrhyw ddramodydd. A Gwenlyn bellach wedi hen wynebu ei Giaffar mae un adlais oi waith yn mynnu aros ar y cof Croesi cae... dringo grisia... y cwbwl mor sydyn... llithro rhwng bysedd rhywun... ar cwbwl... er mwyn hyn? A breuder bywyd yn rhywbeth na ellir ei osgoi, mae hin wers ac yn rhybudd y gallwn ni i gyd fforddio ei chofio o dro i dro.

awdur:GWENAN MARED ROBERTS
cyfrol:465, Hydref 2001

I archebu copïau o'r cylchgrawn cysylltwch â'r cyhoeddwyr:
bARN
Gwasg Dinefwr
Heol Rawlings
Llandybie
Sir Gaerfyrddin
SA18 3YD
ffôn: 01269 851640
ffacs: 01269 851046
swyddfa@cylchgrawnbarn.com
www.cylchgrawnbarn.com

Privacy Policy | Contact Us | ©2006 keith morris / red snapper web designs / keith@artx.co.uk