Theatre in Wales

Archif atodiadau theatr bARN ers 1992

Cyfri mawrion fesul deg

Deg dramodydd goraur mileniwm. DAFYDD LLYWELYN gafodd y fraint o gyfrir jeremeiaid

Rhybydd Swyddogol: y person nesaf syn gofyn imi beth yw fy nghynlluniau yn ystod oriau olar mileniwm hwn, mi fyddain estyn am fy ngwn ac yn ei saethun gelain. Nid fy mod in berson cas ac anghymdeithasol (wel...), ond fy mod i wedi hen laru ar yr holl gybl. Welai ddim synnwyr yn yr holl syrcas ar miri yngl_n r achlysur a beth bynnag, onid ywr arbenigwyr wedi datgan fod y mileniwm newydd eisoes yn bod ers sawl blwyddyn? Mae rhagrith aruthrol yn perthyn ir cyfan, ar unig rai syn mynd i elwa arno ywr cwmnau ar cyfalafwyr masnachol. Datgelwyd yn orfoleddus dro yn l fod y Frenhines ai g_r yn mynd i ymweld chanolfannaur digartref ar eu ffordd i agor y Dm: rwyn mawr obeithio na fydd yr iaith frwnt ar sylwadau haerllug yn merwinio gormod ar eu clustiau maen ddigon drwg arnyn nhw eisoes heb sn am orfod gwrando ar Philip yn mynd trwyi bethau. Ond yr hyn syn codir cyfog mwyaf ywr modd y maer cyfryngau yn mynnu edrych yn l ar ddigwyddiadaur ganrif sydd ohoni yn fuddugoliaethus, fel petai gennym ni le i ymhyfrydu yn ein dawn i gychwyn dau ryfel byd, i ddifetha a dinistrior amgylchfyd ac i sicrhau bod cyfoeth y byd yn cael ei gadwn saff yn nwylor ychydig.

Felly, yn gwbl gyson m daliadau cryf am hegwyddorion cadarn, dyma gytuno i gyfrannu i rifyn olar ugeinfed ganrif o theatr. Waeth i minnau gynnig fy noethinebau sylweddol ir genedl gyfan a dinistrio coeden neu ddwy yn y broses. Fodd bynnag, pan ofynnwyd am erthygl yn trafod deg dramodydd Cymraeg amlycar ganrif hon fe feddyliais mai dim ond ambell gangen fyddain mynd yn ofer. Ar ei ffurf bresennol, mae byd y ddrama Gymraeg yn debyg i dwrci Nadolig ar _yl San Steffan, ond nid felly bu hi o hyd ac mae llewyrch ac ambell gracyr wedi dod ir wyneb. Cyn datgelu fy rhestr fe ddylid pwysleisio mai dramodwyr sydd wedi ysgrifennu ar gyfer y theatr Gymraeg sydd dan sylw. Pe baer dimensiwn Cymreig yn cael ei ychwanegu, yna byddain rhaid cynnwys rhai megis Dic Edwards, Ian Rowlands ac Ed Thomas tri syn llwyddo i roi proffeil rhyngwladol ir ddrama Gymreig, ond y tueddir iw beirniadu am wneud yr union beth hynny gan rai sydd mor gul eu gweledigaeth r Tywysog Philip. Ac ir rhai ohonoch syn ceisio dod o hyd i ryw ystyr neu arwyddocd yn nhrefn y rhestr ganlynol, yna maen ddrwg gen ich siomi: fem trwythwyd yn egwyddorion cadarn yr oes wleidyddol gywir, ac fe restrir y dramodwyr yn nhrefn yr wyddor.

Os oes un enw y tueddir iw wthio ir cysgodion wrth drafod cewri byd y ddrama, yna HUW LLOYD EDWARDS yw hwnnw. Efallai nad ywn meddu ar broffeil uchel, ond yn sicr bun gynhyrchiol iawn yn ystod ei oes, gan fabwysiadu ystod eang o ddulliau theatrig. Maen debyg mai Ar Ddu a Gwyn a Pros Kairon yw ei weithiau enwocaf, ac yn ogystal bod yn awdur creadigol, bun ddarlithydd yn y pwnc. Efallai bod peryg iw ddramu gael eu cysgodi rhwng gweithiau John Gwilym Jones a Gwenlyn Parry, ond maen sicr yn ffigur pwysig, ac yn un syn haeddu ymdriniaeth academaidd bellach i fywyd ai waith.

Gyda chynhyrchiad o Wastad ar y Tu Fas ganol yr wythdegau, daeth yn amlwg fod SIN EIRIAN ymhlith dramodwyr mwyaf amrwd a gonest ei genhedlaeth. Gwrywgydiaeth oedd themar ddrama honno, ac fel yn achos unrhyw ddrama dda, buan yr aeth si ar led fod hon yn ddrama bwysig a sylweddol. Nid oesarno ofn tynnu blewyn o drwyn y Cymry Cymraeg parchus, ac mae ei bortreadau or Gymru gyfoes yn sicr yn chwalu sawl myth. I raddau helaeth, mae wedi canolbwyntion broffesiynol ar ysgrifennu ar gyfer y teledu ar ffilm. Digon llugoer fur ymateb iw ddrama ddiweddaraf Epa yn y Parlwr Cefn a lwyfannwyd ym 1994. Fodd bynnag, yn l y sn maer awdur hwn yn mynd i weithio gyda Bara Caws yn ystod y flwyddyn nesaf, a difyr fydd gweld esblygiad ei syniadaeth ai arddull.

Er i JOHN GWILYM JONES ymhl ffurfiau llenyddol eraill, ystyrir ei ddramu ymhlith ei gampweithiau. Gydar ddrama naturiolaidd y cypylswyd ei enwn bennaf, ond fe fentrodd hefyd gyda sawl arddull a llwyddodd i lunio gweithiau hynod o gofiadwy a phoblogaidd. Ymhlith y rhai disgleiriaf mae Y Tad, ar Mab a Hanes Rhyw Gymro gydag Ac Eto Nid Myfi yn goron ar y cyfan. Yn ogystal bod yn ddramodydd, dysgodd ac ysbrydolodd genhedlaeth o bobl a ddilynodd yrfaoedd disglair iawn yn y cyfryngau. Yn ystod y blynyddoedd diwethaf codwyd cwestiynau yngl_n r rywioldeb personol, ac awgrymwyd bod ei waith yn rhy dechnegol elfennol. Rhydd i bawb ei farn, ond roedd y boi bach or Groeslon yn feistr yn ei faes a go brin y gall neb efelychui gamp.

Or holl ddramodwyr yn y rhestr hon, maen debyg mai W. S. Jones (WIL SAM) ywr un sydd wedi llwyddo orau i bontio rhwng y theatr amatur ar theatr broffesiynol. Ceir elfen grefn o snobyddiaeth tuag at y ddrama amatur erbyn hyn er bod modd dadlau bod mwy o lewyrch a diddordeb yn y maes hwn yn y dyddiau sydd ohoni. Nid ennill bywoliaeth or cyfrwng fu ei hanes, ar gwahaniaeth rhyngddo ef ar mwyafrif llethol o ddramodwyr yw ei fod yn meddu ar berspectif ehangach ar bethau ar wahn i fyd y ddrama motobeics ar ddawn i wenu, er enghraifft. Camp Wil Sam fu cadw ei draed yn soled ar ddaear ei ffilltir sgwr, a sgwennu am gymeriadau syn gyfuniad o bobl go iawn. Fe aeth cwmni Bara Caws ati i anrhydeddur meistr hwn yn 70 mlwydd oed drwy lwyfannu dwy ddrama oi eiddo, ac yn sicr dyma Harley Davidson o awdur syn nabod ei gymuned leol.

Pen bandit byd y ddrama, does dim dwywaith, yw SAUNDERS LEWIS, ac ef yn ddi-os a osododd seiliaur ddrama broffesiynol yng Nghymru. Tra oedd nifer yn barod i ddefnyddior cyfrwng dramatig i bregethu rhinweddau crefydd a dirwest, llwyddodd Saunders Lewis i godi golygon y ddrama Gymraeg drwy gyflwyno iddir elfen o anrhydedd nodwedd oedd mor amlwg yng ngwead ei gymeriadau ac yn ystod y degawdau wedi i Gwaed yr Uchelwyr weld golau dydd, cafwyd llu o ddramu Cymraeg a weddnewidodd gwrs y ddrama Gymraeg weddill y ganrif. Fe wn i am sawl un sy bellach yn cael blas ar ddilornir awdur toreithiog hwn, ond diffyg dealltwriaeth o hanes a nodweddion byd y ddrama Gymraeg sydd i gyfri am hynny. Efallain wir ei fod yn snob llenyddol, ond fe wyddain iawn am ofynion drama, ac roedd ganddo fwy o ddawn yng ngwewyn ei fys bach nag sydd gan y rhelyw or ffug wybodusion diweddar.

Un o ddisgynyddion John Gwilym Jones yw WILLIAM R. LEWIS, ac un rheswm dros ei gynnwys ef yn y rhestr hon ywr ffaith iddo fod yn ffyddlon i draddodiad ei ragflaenydd, a chynnig dramu mwy confensiynol eu naws au ffurf mewn oes lle mae cymaint o bwyslais ar drio bod yn wahanol a methu gan amlaf wrth wneud hynny. Un o rinweddaur ddrama gomisiwn yn Eisteddfod Mn eleni, Ffrwd Ceinwen, oedd ei bod yn meddu ar ieithwedd gref. Ac yn hynny o beth y mae Wil Lewis yn wahanol i nifer syn sgwennu heddiw mae ganddo glust at ddeialog, ac mae honnon llifon fyrlymus a grymus, ond yn fwy na hynny, maei gymeriadau yn siarad Cymraeg safonol. Nid dynwarediad gwael a geir ganddo ond iaith fywiog a safonol ac fe ddylai unrhyw un syn ymhl r busnes sgwennu yma gofior wers honno. Camp Wil Lewis fu peidio mabwysiadu unrhyw un o ddulliau theatrig poblogaidd y dydd, ond iddon hytrach gofio am y cynhwysion sylfaenol y maen rhaid wrthyn nhw ar gyfer drama dda.

Os mai ceidwadol oedd gwleidyddiaeth pen bandit byd y ddrama, yna fersiwn Cymru o Karl Marx yw GARETH MILES (heb ei barf). Unwaith yn rhagor, nid y ddrama ywr unig arf llenyddol y mae wedii ddefnyddio i geisio addysgur werin bobl, ond maen debyg mai dyma ei arf amlycaf. Dramodydd hynod o ddeallus ac l darllen rhyngwladol yn perthyn iw waith ac yn baradocsaidd efallai, fe ellid dadlau na fyddair proletariad cyffredin yn medru llawn werthfawrogi peth oi gynnyrch oherwydd yr ideolegau astrus syn eu nodweddu. Yn ystod y blynyddoedd diwethaf mae wedi mynd ati i gyfieithu ac addasu gweithiau dramor gydai addasiad o waith Daniel Danis, Lludwr Garreg, yn ddigon o ryfeddod. Yn ddiweddar, mae wedi dweud mai CCC yw opiwm caredigion byd y ddrama, ac wedi bygwth troi cefn ar y maes. Mi fyddai hynnyn drueni, a braf fyddai ei weld yn dychwelyd i lunio dramu creadigol unwaith yn rhagor.

Y dramodydd a lwyddodd yn anad neb arall i gipior ddrama Gymraeg o grafangau realaeth yw GWENLYN PARRY. Ystyrir Saer Doliau, T_ ar y Tywod ac Y T_r yn glasuron diweddar, ac yr oedd y dechneg theatrig a fabwysiadodd, ynghyd ag ystyron amwys y delweddau a geid yn ei weithiau, yn ddigon hyblyg i rywun allu eu dehongli mewn sawl dull. Yn wahanol i ddramu o eiddo awduron cynharach, prif bwyslais Gwenlyn Parry fu ceisio trafod ystyr a gwacter bywyd bywyd. Er, efallai nad oedd ei themu yn rhai unigryw Gymreig, llwyddasant i afael yn nychymyg y gynulleidfa Gymraeg. Llugoer iawn fur ymateb iw ddrama hir olaf Panto, ond dylid dehongli honno fel ymgais hunangofiannol ar ran yr awdur, ac mae sawl rhinwedd yn perthyn iddi. Yr oedd ei bartneriaeth greadigol gyda Rhydderch Jones yn unigryw, ac yn dilyn marwolaeth y ddau collodd Cymru nid yn unig ddramodwyr sylweddol, ond cymeriadau lliwgar onid ywr rheilyw or sgwenwyr modern yma yn greaduriaid mor ddi-liw a diflas?

Y g_r syn sicr yn teyrnasu ar hyn o bryd fel ein prif ddramodydd yw MEIC POVEY. Er ei fod yn ennill ei fara menyn drwy sgwennu ar gyfer y teledu gyda Sul y Blodau a Nel ymhlith ei gampweithiau mae wedi llwyddo i fod yn gynhyrchiol ym myd y theatr yn ogystal. Cafwyd ymdriniaeth theatrig iawn phwnc hynod sensitif llosgach yn ei ddrama gomisiwn ar gyfer Eisteddfod Genedlaethol Port ym 1987, sef Perthyn, ac maer cynhyrchiad hwnnw yn aros yn y cof, a phinacl yr arlwy theatrig yn Eisteddfod Bro Colwyn 1995 oedd ei ddrama Fel Anifail. Nid oedd ei gynnig ar gomedi, Bonanza, yn llwyddiant ysgubol, ond fei gwelwyd yn ailadfer ei grefft arferol yn Tair. Awdur hynod o ddisgybleig a thoreithiog, maen rhaid ei fod ar viagra creadigol i allu cynhyrchu cymaint o ddeunydd safonol.

Y diweddaraf i gamu i mewn i ystafell anfarwolion byd y ddrama yw ALED JONES WILLIAMS. Yn sicr mae ei gefndir anghonfensiynol yn ychwanegu at liw ei waith, ond maei ddramu yn fwy na hynny. Gyda Cnawd cafwyd drama gignoeth a oedd yn ymwneud ag anniddigrwydd dau, a bu iaith gref y ddrama yn destun siarad. Cafwyd themu cyffelyb yn ei ddramu diweddarach, megis Wal a Sundance, ond yr oedd eu techneg yn dynnach au hiaith yn llawer cynilach. Maer elfen theatrig yn amlygui hun yn ei waith. Y gamp nesaf i Aled Jones Williams fydd ehangu ychydig ar ei themu ai destunau, ac os lwydda i wneud hynny a chynnal yr un safod, ynan sicr mi fydd yn teimlon gartrefol iawn yng nghwmni y naw arall, ac yn llwyr haeddui le ymhlith cewri dramatig y ganrif.

Nid ywn cymryd athrylith o fri i sylweddoli nad yw merched yn amlwg yn y rhestr uchod. Camgymeriad dybryd, fodd bynnag, fyddai ystyried y fath ffaith fel tystiolaeth nad yw merched yn greadigol nac yn llwyddiannus ym myd y ddrama. Hwyrach ei fod yn dadlennu mwy am system batriarchaidd y theatr Gymraeg, neu efallai ei fod yn awgrymu pa mor hirben yw merched, ac iddynt benderfynu bod mwy o gyfle a dyfodol yn y dechnoleg ddiweddaraf. Gwelir mai tair merch sydd wedi llwyddo i greu or cyfresi mwyaf poblogaidd yn hanes S4C, sef Minafon gan Eigra Lewis Roberts, Y Palmant Aur gan Manon Rhys, ar ddiweddaraf, Tair Chwaer, gan Siwan Jones. Dyma dair sydd wedi ymdrwytho yn y traddodiad llenyddol, wedi meithrin eu crefft ac wedii haddasu ar gyfer anghenion y dydd. Maen hynod o arwyddocaol fod Siwan Jones yn wyres ir pen bandit ei hun, Saunders Lewis, ac mae cylch hanes y teulu hwnnwn arwyddor newidiadau cymdeithasol sydd wedi digwydd mewn dwy genhedlaeth.

Ym myd y ddrama Gymraeg, boed ar lwyfan neu deledu, gwelwyd datblygiad pwysig iawn yn niwedd y saithdegau pan gyflwynwyd cynhyrchiad proffesiynol cyntaf cwmni Bara Caws, Bargen, a oedd yn llwyddiant ysgubol. Nid creadigaeth unigolyn oedd y cynhyrchiad hwn, ond yn hytrach ymdrech ar y cyd, gan adlewyrchu ethos gydweithredol y cwmni. Daeth criw o actorion at ei gilydd i lunio clincar o sioe, a dechreuwyd gweld posibiliadaur fath fenter. Mabwysiadodd cwmnau fel Brith Gof a Theatr Gorllewin Morgannwg yr un dechneg, a phrofi llwyddiant cyffelyb. Bu sioeau or fath yn ergyd ir duedd o osod awdur ar bedestal, cynrychiolent her i deyrnasiad yr awdur unigol.

Un o rinweddaur deg dramodydd a restrir uchod yw eu bod wedi llwyddo i gadwr ddysgl yn wastad rhwng gwerthfawrogi a pharchu traddodiadau eu rhagflaenwyr ar y naill law a thorri cwys newydd eu hunain a gwthior ffiniau ymhellach ar y llaw arall. Ni all y theatr Gymraeg ffynnu os yw yn nwylo deinosoriaid tebyg ir math Philipaidd, ond fe ellir ei chlwyfon angeuol oni sylweddola rai werth traddodiad y gorffennol. Tra bydd y cloc yn tician ar noson olar flwyddyn, ar frenhines ai g_r yn yfed Oxo gyda thrueniaid Llundain, peidied neb chamu ir ganrif nesaf heb ddysgu gwersir ganrif a fu.

awdur:Dafydd Llewelyn
cyfrol:443/444, Ionawr 2000

I archebu copïau o'r cylchgrawn cysylltwch â'r cyhoeddwyr:
bARN
Gwasg Dinefwr
Heol Rawlings
Llandybie
Sir Gaerfyrddin
SA18 3YD
ffôn: 01269 851640
ffacs: 01269 851046
swyddfa@cylchgrawnbarn.com
www.cylchgrawnbarn.com

Privacy Policy | Contact Us | ©2006 keith morris / red snapper web designs / keith@artx.co.uk