Theatre in Wales

Archif atodiadau theatr bARN ers 1992

Byd y Cyfarwyddwr

Ar Theatr y Maes yn Eisteddfod Eryri eleni cafwyd sgwrs gydag Angharad Elen, Rheolwr Llenyddol Sgript Cymru yn holi Elen Bowman, Cyfarwyddwr Cyswllt y cwmni hwnnw am gyfarwyddo, actio a chyflwr y theatr Gymraeg yn gyffredinol.

Angharad Elen: Rwyt tin gyfarwyddwr theatr a theledu; be ddenodd chdi at gyfarwyddo yn y lle cynta?

Elen Bowman: Fe wnes i gyfarwyddo sioe gerdd Blodeuwedd pan on in 17 mlwydd oed ac mi ges i wefr aruthrol o wneud hynny. Sylweddolais gymaint o her oedd bod yn gyfrifol am greu theatr. Does dim byd gwell na gosod byd dychymyg y dramodydd ar lwyfan or actio ir gerddoriaeth ir cynllun. Ond mynd i actio wnes i ar l hynny. Don i ddim wedi ystyried datblygu gyrfa fel cyfarwyddwr bryd hynny.

AE: Ar l astudio fel actores yn RADA, es ti ymlaen i wneud cwrs tair blynedd mewn cyfarwyddo yn The School of the Science of Acting and Directing yn Llundain. Yn l syniadaeth yr ysgol honno, maen rhaid i bob cyfarwyddwr fedru actio er mwyn deall proses greadigol yr actor. Sut wyt tin meddwl mae dy gefndir actio di wedi bod o gymorth i ti wrth gyfarwyddo?

EB: Her y cyfarwyddwr yw darganfod iaith fydd yn helpur actor yn ymarferol. Yn anorfod felly, mae meddu ar brofiad actio yn mynd i roi gwell syniad sut i fynd ati i greu cymeriad, a thrwy hynny, sut i gyfarwyddo eraill. Yn ddi-os, felly, maer profiad o berfformio ar lwyfan wedi rhoi persbectif gwerthfawr i mi. Mae gen i brofiad or cyfnod ymarfer, ar cyfnod cyn agor sioe er enghraifft, dydw i ddim yn rhoi nodiadau dwys a chymhleth i actorion yn syth cyn i sioe agor am fod ffocws yr actor bron yn gyfan gwbl ar y noson agoriadol. Mae sefyll ar lwyfan o flaen pum cant o bobl yn brofiad arbennig ac yn gam sydd yn si_r o ddatblygur ddrama a pherfformiad unigol yr actor ymhellach. Bydd yr actor yn llawer parotach i dderbyn nodiadau ar l y cyfnod yma.

Dwin cofio bod yn rhan o gyfnod ymarfer eithaf anodd yn y gorffennol, ller oedd tensiwn yn yr stafell ymarfer oherwydd bod rhai unigolion yn teimlor angen i lwyddo ar angen i fod yn well nar lleill. O ganlyniad, yr hyn dwin ei wneud mewn sefyllfaoedd or fath erbyn hyn yw caniatu i bob actor fethu. Mae hyn wastad yn newid tn yr ymarfer ac yn raddol daw pawb i ddechrau mwynhaur gwaith unwaith eto. Rhaid bod yr actorion yn gallu teimlon rhydd wrth weithio.

AE: I fynd yn l at dy gyfnod di yn The School of the Science of Acting and Directing. Sefydlydd yr ysgol honno ac un o dy diwtoriaid tra oeddet tin astudio yno oedd y diweddar Sam Kogan. Dwin ymwybodol bod yr actorion Morfudd Hughes a Siw Hughes, ymhlith eraill, wedi bod ar rai oi gyrsiau. Mae on swnio fel hanner ffordd rhwng rhyw guru athrylithgar ac unben gwallgo. Sut brofiad oedd cael dy hyfforddi ganddo fo?

EB: Ganwyd Sam yng nghyfnod Stalin a gadawodd Rwsia yn 1973. O ganlyniad dwin credu bod ei ddulliau yn deillio or gymdeithas unbenaethol honno. Bun gweithio yn y diwydiant theatr mewn nifer o wahanol sefydliadau ac roedd ei angerdd ai awydd i ddyrchafu actio a chyfarwyddo fel gyrfaoedd o safon yn chwa o awyr iach. I mi, dull Sam oedd yr unig ddull gwerth ei astudio. Roeddwn in dysgu cymaint am fyd y ddrama o dan ei adain ef, nes ron in fodlon cuddio fy amheuon am agweddau eraill or cwrs. Ond yn y diwedd, aeth pethaun chwithig ac anodd iawn rhyngom ni. Roedd Sam yn mynnu bod rhaid i ni fod yn gwbl ffyddlon iw ddull ef ond fedrwn i ddim arddel hyn. I mi, hanfod addysg ywr hawl i arbrofi a datblygu dulliau personol o weithio. Roedd Stanislavski ei hun yn cadw llyfr yn ei ystafell ymarfer i annog ei fyfyrwyr i greu ymarferion newydd a gwneud nodyn ohonynt. I mi, maer rhyddid i arbrofi yn rhan annatod or broses. Ond er y problemau hyn, rhoddodd Sam Kogan sylfaen gwerthfawr i mi rydw i wedi ei ddefnyddio dro ar l tro a dwin hynod ddiolchgar am hynny.

AE: Mi hyfforddwyd Sam ym Moscow o dan adain Maria Knebl, un o ddisgyblion a chyd-weithiwyr Stanislavski. Dwin gwybod dy fod tin hoff iawn o arddull

theatr Rwsia. Be syn dy ddenu di at y dull yma o actio a chyfarwyddo?

EB: Pan es i allan i Rwsia, ges i sioc i ddarganfod faint o barch ac amser syn cael ei roi i astudio actio a chyfarwyddo. Mae cyrsiau cyfarwyddo, er enghraifft, yn para pum mlynedd hyd addysg meddyg yn y wlad yma. Sylweddolais hefyd bod y grefft yn mwynhau statws gwahanol yn Rwsia. Maer actorion yn cael eu hyfforddi mewn nifer fawr iawn o wahanol ffyrdd dyma sydd i gyfrif am y ffaith fod dramu Rwsieg yn aml iawn yn llawn gwaith corfforol anhygoel trapeze, acrobateg, gwaith hud a lledrith ac ati. Bun agoriad llygad ac yn ysbrydoliaeth enfawr i mi.

AE: Rwyt tin gyd-gyfarwyddwr Artistig Living Pictures Productions, sef cwmni wnes ti a dy _r, Robbie ei sefydlu yn l yn 1999. Pam yr enw Living Pictures?

EB: Maen ffaith ein bod ni i gyd yn meddwl mewn lluniau. (I brofi hyn, ceisiwch feddwl am eich stafell wely pan oeddech chin blentyn, neu am ddilledyn arbennig sydd gennych yn eich cwpwrdd gartref.) Os taw dymar broses naturiol o feddwl, yna beth syn wahanol ar lwyfan? Beth all ddigwydd yn aml yw bod actor yn profi ei gymeriad drwy eiriau yn unig. Fy ngwaith i fel cyfarwyddwr yw gofyn cwestiynau syn helpur actor i greu lluniau ir cymeriad. Erbyn diwedd y cyfnod ymarfer, bydd y lluniau yma yn ymddangos yn naturiol wrth ir actor berfformio.

AE: Ers i chdi ymuno efo Sgript Cymru fel Cyfarwyddwr Cyswllt yn l yn 2002

rwyt ti wedi cyfarwyddo amryw o ddramu newydd Cymraeg. Be ydir sialens fwya i chdi wrth fynd ati i ddatblygu sgript newydd efo awdur? Be ydir

tensiynau rhwng gweledigaeth yr awdur a gweledigaeth y cyfarwyddwr?

EB: Er bod pob awdur yn hollol wahanol, mae fy mhroses i wastad yr un fath dehonglir ddrama yn y gwagle a cheisio rhoi bywyd ir stori mewn modd theatrig. Pan dwin darllen sgript am y tro cyntaf, fel arfer bydd problemau neu ffeithiau anghyson yn dod ir golwg. Mae trafodaeth gydar awdur yn bwysig iawn wrth ddatrys y problemau yma. Fy swydd i yw sicrhau bod yr awdur yn mynegi ei weledigaeth yn y modd mwyaf theatrig. Yn aml iawn, maer awdur ei hun yn dal i arbrofi ac yn dal i fod yn ansicr yngl_n beth yn union yw ei stori. Yn amlach na heb mae egin y syniad cychwynnol yn blaguro i fod yn rhywbeth hollol wahanol sydd, wrth gwrs, yn rhan or broses organig o sgrifennu drama. Mae amser yn elfen hollbwysig. Yn yr RSC yn Stratford, mae dramu newydd yn cael blwyddyn o ddatblygu ar l cyrraedd y llwyfan ac yn dilyn hynny, perfformiad pellach mewn theatr yn Llundain. Dwin gwybod, er enghraifft, fod drama newydd David Edgar, The Prisoners Dilemma, wedi cael ei newid yn gyson dros gyfnod hir o amser. Byddain braf petai gennym nir adnoddau i fedru gwneud rhywbeth tebyg yng Nghymru.

Yr hyn syn werthfawr am y cyfnod ymarfer yng nghyd-destun drama newydd yw bod pob actor yng ngofal ei gymeriad ei hun. Yn sgil hynny, maer actorion yn teimlo y gallan nhw gynnig syniadau ir awdur eu hystyried. Ni all yr awdur wir asesur ddrama yn ei chyfanrwydd nes bod yr actorion yn ynganur geiriau. Maer awdur wastad yn meddwl am y cyfanwaith tra bor actor yn gweithio yn bersonol ac o ganlyniad, gall yr actor gynnig cymorth gwerthfawr yn ystod y cyfnod ymarfer.

Maen hollbwysig cynnal perthynas dda gydar awdur maen rhaid ir awdur fedru ymddiried yn y cyfarwyddwr gant y cant. Wrth gwrs ni ellir osgoi cyfnodau o rwystredigaeth weithiau pan maer awdur ar cyfarwyddwr yn tynnu mewn gwahanol gyfeiriadau.

Yr her gydag awduron newydd yw deall y cyfrwng. Rhaid dychmygur ddrama yn y gwagle a bod yn gwbl ymwybodol or elfen weladwy, ac ystyried sut y gall un symudiad corfforol ar lwyfan effeithio ar yr holl olygfa. Er enghraifft, dychmygwch y sefyllfa ganlynol; dau berson yn cael cinio ac yn cael trafferth cyfathrebu. Mewn un llun (os ydyn nin meddwl am y sefyllfaoedd ma yn weledol) efallai y bydd y naill yn bwyta ar llall yn pigo ar ei bwyd gyda fforc ac yn chwarae gydai gwallt. Maer gweithredoedd hynny yn mynd i hoelio sylwr gynulleidfa yn syth. Mae sefyllfar ddau yn cael ei chyfleu yn weladwy gorfforol, yn hytrach nag yn eiriol. Mewn llun arall, beth petaent yn siarad fel melin y gwynt ac yn torri ar draws ei gilydd ac yn cystadlu i gilydd? Gellir gweld fod pob symudiad a gair wedi eu dewis au dethol yn ofalus er mwyn cyfleu pwrpas y cymeriadau.

Wrth gwrs, pan mae awdur yn sgrifennu am y tro cyntaf rhaid gadael ir cyfan arllwys ar y papur cyn mynd yn l a thocio. Wrth ddeall mwy, gall yr awdur fynd ati wedyn i arbrofi. Beth ywr ffordd orau o gyfleu pwrpas golygfa? Pa fath o eiriau sydd eu hangen (os o gwbl)? Beth maer cymeriad yn ei wneud yn gorfforol? Ydi hyn yn cyfrannu at bwrpas y cymeriad? Ac yn y blaen.

AE: Fe wnes ti ddweud wrtha i unwaith dy fod ti wedi cymryd dwy flynedd i gyfarwyddo un ddrama. Pam dy fod ti wedi cymryd cyhyd?

EB: Ar l ffurfio Living Pictures yn Llundain, fe wnes i gyfarwyddo drama Roegaidd a hynny mewn pedair wythnos. On in ysu am gael mwy o amser i archwilio ac arbrofi gydar hyn a ddysgais yn y cwrs. Felly penderfynais ddewis deialog gan y dramodydd Almaeneg, Franz Xaver Kroetz, a gofyn im g_r am cyfaill gymryd rhan pobl a fyddain barod i weithio mewn modd arbennig, a hynny heb dl! Roedd hin hawdd wedyn i ymarfer yn nhai ein gilydd a chael sesiwn wythnos o hyd rhyw dair gwaith y flwyddyn. Fe ymarferon ni mewn neuaddau cymuned, mewn stafell yn Stratford ac yn festrir capel Cymraeg yn Southwark. Mae prosiectau fel hyn yn gofyn am ymroddiad arbennig. Ar l blwyddyn, mi ddangoson nir ddrama i gynulleidfa. Gofynnais ir gynulleidfa a fydden nhwn fodlon rhoi eu barn ar y diwedd. Parodd hyn gryn broblem i rai oherwydd y pwysau i fod yn gwbl ddidwyll. Ond roedd hin drafodaeth ddifyr a lliwgar dros ben roedd y cecru ar dadlau ymysg y gynulleidfa wir yn rhyfeddol ac yn gryn gymorth i ni wrth fynd ymlaen i ymarfer ymhellach.

Maer mwynhad o gael adborth fel hyn yn deillio o brofiad ges i trar oeddwn i yn y coleg, pan aethon ni drama allan i _yl Ryngwladol Myfyrwyr Drama yn Rwsia. Aseswyd y ddrama gan fwrdd yr _yl, derbyniodd Sam Kogan adborth gan y panel a chafwyd trafodaeth ddofn am y cymeriadau ar set ac ati. Roedd hyn yn wefr i mi oherwydd roedd yn arwydd bod cyfle gan y cyfarwyddwr i barhau i ddysgu ac esblygu ei waith trwy gydol ei yrfa. O ganlyniad, pan fydda in cyfarwyddo, dwin dueddol o holir gynulleidfa am eu barn yn syth ar l perfformiad. Mae barn ddidwyll y gynulleidfa yn amhrisiadwy. Weithiau gall rhywun ddweud rhywbeth nad oedd wedi croesi fy meddwl i cyn hynny. Er enghraifft, sylweddolais, ar l trafod gydag aelod o un gynulleidfa arbennig, fod lliw y set yn gwbl anghywir ac mai effaith hynny oedd fy mod i wedi gosod gwagle rhy eang ir lleoliad. Mae adborth felly yn rhan bwysig or gwaith. Dwin gredwr cryf mewn cynnal sesiwn drafod ar l un perfformiad o ddrama newydd er mwyn annog datblygiad yr awdur, y perfformwyr, y cyfarwyddwr ar gynulleidfa fel ei gilydd.

AE: Mae Sgript Cymru yn ymroddedig i ddatblygu a meithrin lleisiau

newydd ond maer theatr Gymraeg yn parhau i fod mewn sefyllfa druenus iawn. Mae na ddiffyg dramodwyr newydd, diffyg cyfarwyddwyr a diffyg brwdfrydedd yn gyffredinol. Yn wir, maen sefyllfa argyfyngus ar fyd y ddrama Gymraeg. Mae gwaith teledu yn fara menyn wrth gwrs gan ei bod hin amhosib gwneud bywoliaeth o sgwennu dramu yn unig yng Nghymru. Sut fedrwn ni ddenu mwy o awduron i fyd y theatr, wyt tin meddwl?

EB: I gychwyn, byddain syniad petai Pobol y Cwm yn gwneud addewid i beidio cyflogir un awdur nes iddyn nhw sgrifennu o leiaf dwy ddrama lwyfan! Ond o ddifri, maen rhaid rhoi hyder i awduron newydd au hannog i fentro. Dwin meddwl y gall awdur ddysgu llawer wrth fynd i Lundain bob blwyddyn a gweld rhyw dair drama mewn penwythnos. Neu drwy fynd i _yl Caeredin. Wrth gwrs maen bwysig mynd i weld gwaith yng Nghymru hefyd, ynghyd phrofi gwaith cwmnau cyffrous o dramor syn dod i ganolfannau celfyddydol fel y Chapter yng Nghaerdydd o dro i dro. Yn ogystal chyrsiau Sgript Cymru a chwmnau eraill yng Nghymru, maen bosib cysylltu theatrau megis theatr y Soho neur Royal Court yn Llundain a mynychu cyrsiau sgrifennu yno.

Wrth gwrs, mae rhai awduron yn teimlo nad oes ganddyn nhw ddim byd iw ddweud. Un peth all helpu yw creu cymuned iach i awduron fod yn rhan ohoni. Yn ddiweddar mi fm i mewn symposiwm ar y theatr a drefnwyd gan Gyngor y Celfyddydau. Un or siaradwyr gwadd oedd Katherine Mendleson, Rheolwr Llenyddol Theatr y Traverse yng Nghaeredin. Roedd hin sn am y gymuned awduron yno, a pha mor iach a ffyniannus ywr sn yno yn gyffredinol. Mae dramodwyr Caeredin yn mynd i weld dramu ei gilydd, yn rhoi adborth ar y gwaith ar l y sioeau, ac yn cefnogi ei gilydd yn gyffredinol. Dwin credu fod hyn yn elfen hollbwysig o unrhyw ddiwylliant iach.

Dwin meddwl y dylen ni ddilyn esiampl y sn gerddorol yng Nghymru gan fynd ati i greu nosweithiau annibynnol a chreu gwaith newydd a chyffrous. Mae gwyliau fel yr Eisteddfod yn llefydd gwych i arddangos gwaith, er enghraifft ac yn fan cychwyn gwych. Dywedodd Peter Brook rywbeth difyr am gyfarwyddo sydd hefyd yn wir am ysgrifennu: I dont know any other way apart from convincing people to work with you even unpaid, presenting it to any public in a cellar, in a back room of a pub, in a hospital ward, in a prison. The energy produced by working is more important than anything else.

AE: Awgrymodd ambell un fod y theatr Gymraeg yn hen-ffasiwn, difflach a

thraddodiadol oi chymharu r theatr y tu hwnt i Glawdd Offa. Sut wyt tin ymateb i hyn?

EB: Mae na elfen o wirionedd yn hyn, dwin credu. Ond rhaid dweud hefyd bod digonedd o theatr hen-ffasiwn a ddifflach yn bodoli y tu hwnt i Gymru hefyd!

Yn sicr mae yna waith on blaenau i dynnu ein hawduron o grafangau ffurfiau traddodiadol y ddrama. Yw dylanwad Eisteddfodau ein plentyndod yn rhannol gyfrifol am sgrifennu yn barchus a diogel, tybed? Neu a yw olion arferion crefyddol yn dal yn ein gwaed, yn mygu ein lleisiau ac yn peri i ni beidio mentro a chanun rhydd? Mae parhau i ddysgu a theithio ac arbrofi yn bwysig er mwyn dod rhywbeth newydd ir grefft ac i greu diwylliant cyffrous sydd yn rhan o fywyd cyfoes.

Mae hyfforddiant pellach ac ymarfer y grefft o ysgrifennu yn gyson hefyd yn ffactorau hynod o bwysig yn natblygiad yr awdur. Mae hi hefyd yn bosib dysgu drwy groesi draw i ffurfiau eraill o fewn y cyfrwng actio a chyfarwyddo. Fel rhan on menter yn Living Pictures rydyn nin cynnig addysg bellach i gyfarwyddwyr neu unrhyw un o fewn y diwydiant syn awyddus i ehangu eu sgiliau. Rydyn nin dewis cyfarwyddwyr sydd syniadau arbennig, fel Katie Mitchell a Mike Alfreds. Yn bendant, byddain dda i awduron wylior math yma o waith, i ddeall proses yr actor ac i ddeall sut y gallwn gyfleu stori yn ddramatig.

awdur:Angharad Elen
cyfrol:513, Hydref 2005

I archebu copïau o'r cylchgrawn cysylltwch â'r cyhoeddwyr:
bARN
Gwasg Dinefwr
Heol Rawlings
Llandybie
Sir Gaerfyrddin
SA18 3YD
ffôn: 01269 851640
ffacs: 01269 851046
swyddfa@cylchgrawnbarn.com
www.cylchgrawnbarn.com

Privacy Policy | Contact Us | ©2006 keith morris / red snapper web designs / keith@artx.co.uk