Theatre in Wales

Archif atodiadau theatr bARN ers 1992

Y Dieithredig

Gyda chyhoeddi dramu Aled Jones Williams ar ffurf cyfrol yn ddiweddar daeth yn bryd, medd Roger Owen, i fwrw golwg beirniadol ar ei gyfraniad fel dramodydd hyd yma.

Pe bai rhywun yn gofyn i groesdoriad o theatrgarwyr Cymraeg enwir llais newydd mwyaf arwyddocaol yn y theatr Gymraeg yn ystod y degawd diwethaf, maen debyg mai Aled Jones Williams fyddai ateb y mwyafrif ohonynt. Er bod nifer o ddramodwyr eraill wedi gadael eu marc ar y theatr yn ystod y cyfnod hwn, Aled Jones Williams yn anad neb ywr un a gyfrifir fel yr arloeswr, y mwyaf deifiol a dadlennol. Wrth gwrs, mae ei alwn llais newydd fel hyn braidd yn gamarweiniol, o ystyried bod ei waith wedii lwyfannu ai wobrwyo droeon yn ystod y degawd, a bod cyfran ohono bellach wedii gasglu ynghyd yn y gyfrol gwmpasog Disgwyl B_s yn Stafell Mam. Dawr gyfrol hon fel penllanw ar ei yrfa gynnar fel dramodydd o fri cenedlaethol, ond, er gwaethaf y gydnabyddiaeth ddigamsyniol a rydd cyhoeddiad or fath iddo, maen dra phosibl mai parhau i sn am ei waith fel deunydd newydd a wneir am gyfnod sylweddol eto.

Gellid restri nifer o resymau dros hyn. Yn gyntaf oll, mae ei dechneg theatraidd yn wahanol i nifer helaeth or dramodwyr Cymraeg cyfoes eraill, yn enwedig y rheini a ddewisodd ennill bywoliaeth trwy ysgrifennu ar gyfer y teledu. Oi gymharu hwynt, mae ei ddramu yn gynhenid theatraidd, a heb eu dylanwadu gan arferion a chonfensiynaur ddrama-gyfres wythnosol (mae hyn ynddoi hun yn ddigon iw wneud yn ffigwr pwysig!). Yn ail, mae ei waith yn gignoeth o safbwynt ieithwedd a chynnwys, maen feiddgar a herfeiddiol, ac fei disgrifir yn aml fel dramodydd dadleuol (er mor llipa ywr defnydd or gair hwnnw erbyn hyn), syn awgrymu rhyw elfen o newydd-deb trwy fwrw bod y gynulleidfa heb gymhathu gweledigaeth y dramodydd yn llwyr eto. At hynny, maer ifainc, boed theatrgarwyr neu theatr-weithredwyr, yn ffoli ar ei waith, ac mae hyn eton creu rhyw deimlad nad dramodydd yn unig mohono ond ffenomen, darganfyddiad celfyddydol cyfoes. Ategir yr ymdeimlad hwn gan y ffaith fod natur farddonol ei waith fel y dywed Nic Ros yn ei ragarweiniad sylwgar a chelfydd ir casgliad yn gwahodd deongliadau gwahanol: yn wir, maer dramu, yn fwy nag odid unrhyw gynnyrch cyfoes arall yn y Gymraeg, yn mynnu llwyfan a chynulleidfa iw cwblhau. Yn olaf, rhaid cydnabod hefyd fod menter eofn a chrefft theatraidd digamsyniol ei waith yn arbennig ynddoi hun, ai fod yn rhinwedd y cryfderau hyn wedi ysgogi sylw ac awch newydd ymysg y genhedlaeth bresennol o theatrgarwyr. Yn hynny o beth, maer traethu am newydd-deb ei waith yn arwydd nid yn unig o geidwadaeth neu gyffredinedd y theatr Gymraeg, ond hefyd oi gyrhaeddiad ef ei hun fel dramodydd ai afael ar ddychymyg y cyhoedd.

Ond o edrych y tu hwnt ir arwyneb hwn, a oes sylwedd gwirioneddol ir corpws hwn o ddramu? A fydd lle arhosol iddynt o fewn hynny o draddodiad sydd gan y ddrama Gymraeg? Neu a ydynt mewn gwirionedd yn datgelu mwy am ddyheadau a ffasiwn y theatr bresennol?

Yn sicr, mae yna elfen gref o gyfoesedd ynddynt. O safbwynt eu cyfeiriadaeth at rai o obsesiynaun hoes megis trais rhywiol, canser, agnosticiaeth, difodiant yr iaith maent yn gwbl nodweddiadol or Gymru gyfredol, ac or dosbarth cymdeithasol hwnnw sydd fwyaf cefnogol ir theatr. Mae tuedd Aled Jones Williams i osod ei waith yn y milieu cyfoes (o ran natur y drafodaeth a geir ynddo, wrth gwrs, nid o ran lleoliad damcaniaethol y dramu eu hunain) yn gwbl fwriadol, gan mai un or dyfeisiadau mwyaf amlwg ynddo ywr arfer o wreiddio profiad cymeriadau ym manion y disymwth ar arferol anhelynegol, cyn trawsnewid y gwrysg sychion hynny yn dyfiant barddonol byw.

Er enghraifft, pan fo Tom yn Fel Ystafell yn teithion l or ysbyty ar fws Crosfil wedi marwolaeth ei wraig Gwen, mae llif digymell y beunyddiol oi gwmpas yn ei lethu ai wylltio: be odd yn y mygro fin fwy na dim odd fod pob peth yn mynd ymlaen jyst run fath Fod ffr b_s o sbyty Gwynedd i Gnarfon yn dal run pris Fod pobol yn postio llythyr Fod pobol yn meiddio prynu da-da. Mae bywyd beunyddiol yn ddieithr ac yn swreal-sathredig; ac fe esyd hyn weledigaeth Aled Jones Williams yn ddiogel ymhlith dramodwyr modernaidd amlwg eraill, megis Pirandello, Sartre a hyd yn oed Ionesco, a seiliodd eu gwaith hwy ar ymneilltuad yr unigolyn or gymdeithas (hurt) oi gwmpas. Ef yw apostol cyfoes dieithriad ar y llwyfan Cymraeg, a mae tynged hanesyddol ei waith ynghlwm wrth dynged hanesyddol y dieithredig l-Ramataidd a Modern fel modd o fynegi profiad celfyddydol.

Agwedd arall ar y dinodedd cyfoes yn ei ddramu ywr cyfeiriadau at fasnach a siopa. Er mor ddibwys yr ymddengys y rhain, maent eton dra phwysig iddo fel motiff, ac hefyd fel ffordd o wahaniaethu rhwng ei waith ai weledigaeth ef a chynnyrch rhai oi ragflaenwyr, megis Gwenlyn Parry. Fel y noda Nic Ros, mae tebygrwydd sylweddol o ran ffurf a llwyfannu rhwng Pl Goch a rhai o ddramu Parry, megis Y T_r ac Y Ffin; eithr y gwahaniaeth rhyngddynt ywr ffaith fod Aled Jones Williams yn gwbl glir fod profiad ei gymeriadau yntau wedi ymffurfio mewn byd a reolir gan gorfforaethau a chwmnau, gan rymoedd prynwriaeth. Amhosibl yw crynhoi eu bywyd hwy (an bywyd ninnau gan hynny) heb gydnabod dylanwad cyson hysbysebu ac ymwybyddiaeth brand ar eu meddwl au lleferydd. Mae hyn, wrth gwrs, yn arbennig o wir yn neialog Sundance a Tiwlips, ac yng ngosodiad llwyfan Pl Goch. Wrth sylwi ar lwyfan llawn llanast yr olaf (syn atgoffa dyn or ddramodig Breath gan Beckett a Flowers of the Dead Red Sea gan Ed Thomas), ymddengys bod t_r a chwt bugail ynysig Gwenlyn Parry wediu hen gymhathu ir gymdeithas gyfoes (wediu hadnewyddun chwaethus, hwyrach, au gwerthu am grocbris); a bod cred Gwenlyn Parry, neu ynteu ei ddyhead hiraethus, am gymundod brodorol integreiddiedig i gynnal arwahanrwydd yr adeiladau hynny wedi darfod. Rhydd hyn eto arlliw o newydd-deb i waith Aled Jones Williams; ond rhaid fydd aros i weld a gydnabyddir glendid (Persilaidd) Cymreictod hydreiddiedig oes y mewnlifiad ar egin-Gynulliad gan yr oesoedd a ddl.

Diau mair elfen amlycaf syn awgrymu newydd-deb gwaith Aled Jones Williams yw aflonyddwch eithafol ei weledigaeth. Er gwaethaf treigl amser, ni chymedrolwyd ei weledigaeth, a gwrthododd dderbyn gwrthdrawiadau a throeon maith yr yrfa fel rhan o drefn rhagluniaeth. Ac yntau ar ddiwedd ei ddegawd gyntaf fel dramodydd cyhoeddus, mae ei awen yn dal fel pe bain cael ei chyffroi gan ei amheuon, ei ofnau ai sensitifrwydd cynhenid. Er gwaethaf amrywiaeth sylweddol ei waith ac fe amlygir hynnyn arbennig o glir gan y dramu a gasglwyd ynghyd yn Disgwyl B_s yn Stafell Mam maer pwyslais ar ryferthwyr natur dynol, ar boen ac ofnadwyaeth bywyd yn gyson. Diddorol yw gweld hefyd sut y maer holl sn am chwantau mynych y corff yn cael eu cysylltun aml gydag elfennau eraill, digon anghymarus, megis ymwybyddiaeth o ddifodiant yr iaith. Ceir hyn oll yn glir yn Ta-Ra Teresa, lle maer iaith yn gyfrwng unor cariadon, a lle gwelir y dramodydd ei hun yn defnyddior perfformiad byw fel cyfrwng iw harddu; ond eto i gyd, cyflwynir yr iaith hefyd fel cyfrwng twyll, siomiant, dieithriad a mudandod gwleidyddol. Tua diwedd y ddrama, ac yntau dan droed Johnnny Heneghan, syn piso Tryweryn yn l iw geg wrth ddatgelur gwirionedd wrtho am briodas sham ei rieni, mae Robat Hefin yn ymosod ar ieithwedd ei fam, ai Chymraeg, gloyw, ffug:

EIRWEN: (WRTH ROBAT)

Be dduda i wrtha ti? Be dduda i?

ROBAT HEFIN: (OR LLAWR)

Dim byd fel arfer, Mam. Mond siarad ffwl sbd. Siarad Cymraeg gloyw, cywir drwy gydolch priodas anghyfiaith chi. A Nhad fel dymi dyn-taflyd-ei-lais yn dynwared ch deud-dim huawdl chi.

Maer oll yn ddieithredig; hyd yn oed yr iaith a ddefnyddir i fynegir weledigaeth ir gynulleidfa. A dynar rheswm pennaf, efallai, dros barhad yr ystyriaeth o waith Aled Jones Williams fel newyddbeth: am mai ef ywr diweddaraf mewn cyfres o ddramodwyr Cymraeg sydd wedi ceisio mynegi syndod ac angst y profiad Modern yn eu gwaith, ond heb lwyddo darbwyllo trwch y gynulleidfa theatr fod y fath weledigaeth yn un arhosol a thrasig.

awdur:Roger Owen
cyfrol:522/523 Awst 2006

I archebu copïau o'r cylchgrawn cysylltwch â'r cyhoeddwyr:
bARN
Gwasg Dinefwr
Heol Rawlings
Llandybie
Sir Gaerfyrddin
SA18 3YD
ffôn: 01269 851640
ffacs: 01269 851046
swyddfa@cylchgrawnbarn.com
www.cylchgrawnbarn.com

Privacy Policy | Contact Us | ©2006 keith morris / red snapper web designs / keith@artx.co.uk