Theatre in Wales

Archif atodiadau theatr bARN ers 1992

ELYRCH A GWYDDAU

DYFRIG JONES syn tafoli perthynas cymuned a chelf mewn adolygiad ar lyfr diweddar yn trafod y theatrau bach Cymraeg.

Hanfod ysgrifennu hanesyddol da ydir gallu i gynnau diddordeb y darllenwr lleyg. Mewn diwylliant mor fach ag un Gymru, lle mae pob darn o gelf yn gorfod ymladd am ei lle, mae hyn yn arbennig o bwysig. Tu allan ir byd academaidd, mae yna angen am lyfrau Cymraeg i ddenu darllenwyr at bwnc, yn hytrach nag anelu cynnwys at gynulleidfa gyfyng syn gyfarwydd r pwnc o dan sylw eisoes. Mae Llwyfannau Lleol yn llyfr lle maer gallu yma yn arbennig o bwysig. Wedi ei olygu gan Hazel Walford Davies, maen cynnwys saith erthygl syn edrych ar hanes datblygiad y ddrama fel ffenomen gymunedol yng Nghymru. Or saith erthygl yma mae pump ohonynt yn edrych yn benodol ar hanesion rhai o thratrau bach Cymru, sef Aberdr, Abertawe, Cricieth, Llangefni a Felin-fach, tra bor ddwy erthygl arall yn cael golwg fwy dadansoddiadol ar arlwy cyffredinol cymdeithasau drama a theatrau bychain.

Un or erthyglau dadansoddiadol hyn syn agor y gyfrol, sef astudiaeth Dafydd Glyn Jones o gynnwys rhai or hen ddramu a oedd yn boblogaidd ymysg cwmn_au theatr amatur rhwng 1886 a 1958. Oed yr addewid a dwyflwydd yn ei ben syn ymestyn or flwyddyn yr addaswyd Rhys Lewis ar gyfer y llwyfan hyd at y cyfnod ar l y rhyfel lle gwelwyd dwy ran o dair o gwmn_au theatr Cymru yn diflannu. Yr erthygl hon ydir dewis amlwg i agor y llyfr, gan fod yma rywfaint o gefndir i hanes y ddrama yng Nghymru i ddenur llai gwybodus iw ddarllen. Yr hyn syn gwneud yr erthygl yma ymysg y gryfaf yn y llyfr, fodd bynnag, ydir gonestrwydd beirniadol mae Dafydd Glyn Jones yn ei ddefnyddio wrth adrodd ei hanes. Gwendid mawr y llyfr yn gyffredinol ydi fod llawer or cyfranwyr yn anwybyddur elfen lenyddol. Maer theatrau bach yn cael eu clodfori fel canolfannau cymdeithasdol, ond mae mwy nag un or awduron yma yn gwrthod cyfaddef mai gwael iawn oedd cynhyrch a lwyfannwyd. Er bod Saunders Lewis yn cael ei ddyfynnu dro ar l tro fel beirniad y theatr amatur, mae nifer or cyfranwyr yn hynod o arwynebol wrth geisio ateb ei farddoniaeth. Mae elfen gryf o nostalgia yn rhedeg drwyr llyfr, ac yn aml mae hyn yn rhwystror awdyron rhag paentio darlun gonest or byd theatr amatur. Yn achlysurol maer tueddiad yma yn pellhaur darllenydd oddi wrth yr awdur, ac ar adegau eraill maen tanseilio pwrpas y llyfr sef rhoir diwylliant plwyfol yma mewn cyd-destun ehangach yn gyfangwbl. Er bod y duedd yma yn erthygl Dafydd Glyn Jones, mae gonestrwydd y gwaith yn goroesi. Cawn ddarlun eglur o ddrama fel celfyddyd boblogaidd a ddenai niferoedd sylweddol i wylio, ond lle roedd y deunydd a gynhyrchid yn gymysgedd o syniadau ail-law ac ystrydebau, gydag ambell berl yn ymddangos yn achlysurol.

Y nostalgia yma syn tueddu i suro rhywfaint. Er bod yr elfen lenyddol yn dod yn bwysicach wrth ir llyfr fynd yn ei flaen, gan gydnabod y cyfraniad anferth Wil Sam a theatr y Gegin, Cricieth, tuag at y ddrama fodern, mae rhannau or llyfr yn cael eu difethan llwyr. Maen rhaid i mi ddweud mai cyfraniad Hywel Teifi Edwards am siomodd i fwyaf. Er ei fod yn hanesydd arbennig o wybodus, ac er ei fod yn arbenigo yn y maes, mae ei erthygl am y Parchedig E.R Dennis ar cwmniau theatr yn Aberdr a Threcynol yn methun llwyr thanior dychymyg. Tydw i ddim yn amau bod yr erthygl yma yn arbennig o ddifyr i unrhywun sydd diddordeb yn y pwnc trafod ganddo eisoes, ond ir darllenydd anwybodus maen lladdfa.

Os mai Hywel Teifi Edwards syn haeddur feirniadaeth fwya llym, yna Dafydd Arthur Jones syn haeddur ganmoliaeth gynhesag. Mae ei astudiaeth yn llwyddo am ar yr un rhesymau ag y mae um Hywel Teifi yn methu. Or cychwyn cyntaf, maer awdur yn rhoi ei hanes mewn cyd-destun cymdeithasol, ac mae arddull hawddgar yr awdur yn helpu i greu stori, yn hytrach na chyfres o ffeithiau moel. Maer elfen feirniadol, holl-bwysig, yn bresennol yma, ond cawn hefyd ryw fesur o sut y tyfodd ymwybyddiaeth hunan-feirniadol o fewn diwylliant y ddrama yng Nghymru. Dafydd Arthur Jones hefyd a lwyddodd i ddarganfod y dyfyniad mwyaf addas i ddisgrifior pwnc trafod, ar llyfr ei hun i ryw raddau. Or South Wales Echo daeth y frawddeg wreiddiol

We have a fatal weakness for concluding

that our geese are swans.

Rhyw gymysgedd o elyrch a gwyddau sydd yn y llyfr ar y cyfan. Tydi mn bechodau ddim yn llwyddo i ddifethar llyfr yn llwyr, ond teimlaf yn gyffredinol y buasair llyfr yn ddifyrrach, a hefyd yn fwy defnyddiol, petai rhai or awduron yn fwy gwrthrychol, ac eraill yn llai gwrthrychol. Wrth ir gyfrol fynd yn ei blaen, maer erthyglau yn gwella, a cheir strwythur bras syn gymorth wrth osod yr hanesion bach lleol yma mwy cenedlaethol. Yn y penodau diweddarach cawn fwy o syniad sut y dylanwadodd diwylliant coll y theatr amatur ar ein diwylliant modern.

Beth syn drist ar adegau, fodd bynnag, ydi sut y maer llyfr yn dangos dylanwad amaturiaeth arnom ni hyd heddiw, gan feithrin y meddylfryd diog syn dweud fod unrhyw hen rwtsh yn dderbyniol, mond ei fod on rwtsh Cymraeg.

awdur:Dyfrig Jones
cyfrol:458, Mawrth 2001

I archebu copïau o'r cylchgrawn cysylltwch â'r cyhoeddwyr:
bARN
Gwasg Dinefwr
Heol Rawlings
Llandybie
Sir Gaerfyrddin
SA18 3YD
ffôn: 01269 851640
ffacs: 01269 851046
swyddfa@cylchgrawnbarn.com
www.cylchgrawnbarn.com

Privacy Policy | Contact Us | ©2006 keith morris / red snapper web designs / keith@artx.co.uk