Theatre in Wales

Archif atodiadau theatr bARN ers 1992

Yn l i Dir Na nOg

Mae IWAN LLWYD yn cofio llwyfaniad cyntaf Nia Ben Aur.

1974. Yr haf hwnnw o stydio a phrotestiadu. Pan nad oedd Cymru yn ildio i neb ond y Crysau Duon; cyn i Wynfor ar ddau Ddafydd gyrraedd y sr. Haf Muhammad Ali a Nixon, papurau bro a Phobol y Cwm, streic y glowyr ac wythnos dridiau, Edward Heath a Bangladesh, Ac yn llys y Fali, ar l paentio tai haf, pan ganwyd yr anthem, fe gododd pob heddwas ei het (Helen Greenwood).

Roeddwn in un ar bymtheg oed, newydd orffen fy lefel O. Yn gwrando ar Radio Luxembourg yn y dirgel dan gynfasaur gwely, ac yn tiwnio i mewn i Hywel G ar fore Sadwrn i glywed caneuon diweddaraf Meic Stevens ac Edward H. Dyna fyd cyn-Sianel, cyn-Radio Cymru. Byd y Gymru Gymraeg answyddogol pan oedd modd breuddwydio, pan oedd pob dim yn bosibl. Pan oedd popeth yr ydan nin sinigaidd amdano rwan yn y dyfodol. Pan nad oedd rhaglenni gwael ar y Sianel na rhaglenni gwael Radio Cymru wedi eu dychmygu heb sn am eu gwreiddu. Oni fyddain braf mynd yn l i fanno a chychwyn eto? Falle mod in delfrydu. Yng nghanol haf delfrytgar 1974 roedd hadau haf chwerw 1979 yn dechrau aeddfedu.

A dyna fi, efo mrawd bach, yn cael mynd i gyngerdd mawr Eisteddfod Genedlaethol Bro Myrddin efo Wncwl Lyn ac Anti Mair. Cael aros yn hwyr i weld yr opera roc go-iawn gyntaf yn y Gymraeg, a sr fel Heather Jones a Cleif Prendelyn (ar y pryd), Dewi Pws a Caryl Parri Jones (oedd yn iau na fi!), yn troi hen hen chwedl yn stori newydd, a phob dolen yn y chwedl honno yn cydio or newydd.

Er y byddai bron i ddegawd yn mynd heibio cyn ir sn roc Gymraeg gyrraedd ei hanterthj, roedd pawb oedd yn rhywun yn rhan or sioe. Cyfansoddwyd y caneuon gan gerddorion a sgwenwyr geiriau amlwg fel Tecwyn Ifan, Phil Edwards, Hefin Elis, Geraint Jarman, Cleif Harpwood a Caryl Parri Jones, ac roedd grwpiau Edward H, Hergest, Ac Eraill a Sidan i gyd yn rhan or cynhyrchiad. Roedd y pafiliwn cyfan yn dyheu am lwyddiant y fenter wrth i oreuon cerddorol ieuenctid y genedl ddod at eu gilydd i ddangos eu doniau. Hon oedd eu hawr fawr ar l cyflwyno nifer o sioeau ar y cyrion yn ystod y blynyddoedd cynt. Y gobaith oedd i profi nad oedd yn angenrheidiol i gantorion ieuanc fynd ir West End yn Llundain i gymryd rhan mewn miwsical. Gallair cyfan fod yn gynhenid, meddai Hefin Wyn yn ei gampwaith Be-Bop-a-Lular Delyn Aur.

Gydag unigolion gwleidyddol ymroddedig, fel Tecwyn Ifan a Hefin Elis yn rhan or fenter, roedd hin anorfod fod yna elfen wleidyddol, ymgyrchol yn rhan or sioe. Mae llawer wedi dweud mai y 70au oedd 60au Cymru, ac mae na elfen hipol i chwedl Osian a Nia. Mae tywysog Erin yn dianc rhag diflastod gwleidyddiaeth ei wlad ei hun, er mwyn byw gyda Nia yng ngwlad y bythol hud. Ac roedd yna gyffyrddiadau o operu roc poblogaidd fel Jesus Christ Superstar drwyr sioe, gan gynnwys ymddangosiad Elfisaidd Dewi Pws fel y Brenin Ri. Ond fel y byddai rhywun yn disgwyl gydag un mor ymroddedig Thecwyn Ifan yn rhan or sioe, roedd na elfen fwy miniog a chrafog yn rhai or caneuon.

Gwrando Osian ar gynghorion

Doethion gwlad dy febyd di;

Tyrd i ymblesera lle mae bellach

Ddiddordebaun dosbarth ni;

Daeth amser newid tacteg

Ac anghofio pob egwyddor

sgennyt ti;

I raddau roedd 1974 yn drobwynt. Roedd Plaid Cymru ar fin ennill tair sedd am y tro cyntaf, ac yn sgl hynny yr oedden nhw am fod mewn sefyllfa i ddwyn pwyasau ar lywodraeth leiafrifol Harold Wilson. Yn y pen draw un o ganlyniadau hynny oedd y byddair Blaid Lafur yn cynnig mesur o Ddatganoli i Gymru.

Roedd yna leisiau yn awgrymu bod cyfnod protestio uniongyrchol ar ben a bod angen newid tacteg er mwyn gwireddur freuddwyd mewn dulliau cyfansoddiadol.

Yr un pryd roedd rhwyg yn digwydd rhwng Cymdeithas yr Iaith, oedd am sicrhau dyfodol ir iaith drwy Gymru gyfan, a mudiad Adfer oedd am warchod y Gymraeg yn ei chadarnleoedd, y fro Gymraeg. Maer tensiynau hynny hefyd iw teimlo yn y sioe. Yr hyn a ddigwyddodd yn y chwedl wrth gwrs oedd fod Osian, er y medrai fyw heb heneiddio yn Nhir Na nOg, yn hiraethu am gwmni ei hen gyfeillion. Yn groes i rybudd Nia maen dychwelyd i Erin, yn cyffwrdd r ddaear, yn heneiddio ac yn marw. Ond maen gwneud hynny oherwydd nad yw am fyw mewn paradwys ddiddiwedd, oherwydd ei fod am wynebu realiti (neu rialtwch, fel y dywedodd rhywun rhywbryd). Mae yma adlais o hanes Heulyn ap Gwyn yn agor y drws ar Aber Henfelen ar ddiwedd chwedl Branwen, pan oedd gweddill milwyr Brn yn mwynhau eu hunain yn gwrando ar adar Rhiannon ac yn gwledda yng Ngwales. A dyna bob gofid a fu erioed yn llifo trwyr drws.

Wrth i mi eistedd yng nghanol y miloedd ym mhafiliwn Eisteddfod Caerfyrddin, roeddwn i wedi fy hudo i ryw Dir Na nOg ller oedd fy arwyr roc i mor wefreiddiol r rhai oedd yn rocio ar Top of the Pops neu Radio Luxembourg. Roeddwn i mewn rhyw Dir Na nOg fy hun, ller oedd popeth yn bosibl, a hynny yn Gymraeg. I raddau dyna neges obeithiol yr opera hefyd. Yn y gn olaf maer criw i gyd yn canu-

A minnau ath ddilynaf di

Hyd lwybr haul y dydd,

I godi inni Dir Na nOg

Ar feysydd Cymru Fydd...

Go brin y byddai neb yn sn am Gymru Fydd heddiw. Maen sr ni yn perfformio yn operu roc y West End. Mae gynnon ni senedd yng Nghaerdydd, ac mae ffigyraur Cyfrifiad yn galonogol. Efallai ein bod ni wedi cyrraedd Tir Na nOg, y paith di-orwel heb gwmwl i darfu ar yr awyr las.

awdur:Iwan Llwyd
cyfrol:482, Mawrth 2003

I archebu copïau o'r cylchgrawn cysylltwch â'r cyhoeddwyr:
bARN
Gwasg Dinefwr
Heol Rawlings
Llandybie
Sir Gaerfyrddin
SA18 3YD
ffôn: 01269 851640
ffacs: 01269 851046
swyddfa@cylchgrawnbarn.com
www.cylchgrawnbarn.com

Privacy Policy | Contact Us | ©2006 keith morris / red snapper web designs / keith@artx.co.uk