Theatre in Wales

Archif atodiadau theatr bARN ers 1992

Wil Sam

Gydar cynhyrchiad Fel Hen Win ar ddiwedd ei daith, TWM MORYS syn sn am Wil Sam.

Mi fydd pob mathau o adar diarth yn landio yn Llanystumdwy i nythu dros dro yn Nh_ Newydd, y Ganolfan Sgwennu. Rai blynyddoedd yn l, mi ddaeth pladras o ddynes hardd or enw Louise Halfe, bardd o lwyth y Cr, o Saskatchewan yng Nghanada i ddarllen ei gwaith i lond lle o bobol. Ei henw arall hi ydi Skydancer, sef enwr Cr ar y dreigiaur ydan nin eu galwn Oleunir Gogledd, au henw nhw hwfyd ar rywyn sydd dawn dweud y cyfarwydd. Yn Saesneg, neu yn Americaneg, roedd hin siarad, ond roedd gynni hi acen oedd yn amlwg yn perthyn i iaith ac i fyd cwbwl wahanol:

Our feet were free

Before da walk of da white skin.

I cant dell you where I waz born.

In a dent somewhere,

Maybe in da bush. Mudder

Squat an push...

Magwyd hon ar dir cadw Llyn y Cyfrwy yn Alberta, lle na wyddar hen bobol ond eu heniaith eu hunain. Ai phwnc hi ydi chwalfar byd brodorol, neu Canadian colonization of the people of the First Nations and its immediate impact on the psyche, chwedl hithau. Sn y byddi hi am y modd y gorfodwyd y plant i dorri eu gwalltiau, i gymryd enwau call fel Marie a Pierre yn lle Dynes Arth Fechan, a Dyn Osgi Ceffylau, ac i ddysgu iaith a chrefydd y dyn gwyn yn yr ysgolion cenhadol. Mi adawodd hir ysgol yn un ar bymtheg oed, a mynd i wneud gwaith cymdeithasol ymhlith ei llwyth clwyfus. Dem Jezuits, meddai, had it in dem to make da savage holee, didnt like dere wild chantin. Smokin dem grass an makin dere moses speakin to dem bushes an round rocks...

Ar l y darlleniad mi aeth pawb, yn l yr arfer, ir Ffeddars, lle bydd croeso cynnes bpb amser i feirdd a llenorion. Roedd pawb i benelin yn sennaui gilydd isio siarad efor Skydancer. Ond or eiliad y trawodd ei llygad hi ar yr hen _r mwyn yn y gornel, efo hwnnw y mynnai fod. Roedd ei n fel corn lleuad. Roedd ei lygaid fel llygaid jac-y-do. Roedd on chwerthin fel llwynog yn coethi. Wiliam Samuel Jones oedd o.

R_an, mi welais ambell i fardd, ai ddiadell myfyrwragedd oi amgylch, yn anwybyddur hen _r mwyn yn y gornel: lle na wl Sais ddim byd mae holl synwyr pen Cymro ynghyd. Ond roedd y ddynes o lwyth y Cr fel tasai hi wedi cael hyd i ewyrth oedd wedi mynd i nl plu drwy flynyddoedd maith yn l, a heb ddychwelyd ir gwersyll. A dyna lle buon nhw ill dau fraich-ym-mraich drwyr nos yn rhaffu chwedlau, ac yn tynnur iaith Saesneg drwyr melinau rhyfeddan fyw. A chi neb or criw oedd ar bigau isio holi am y ddiod gadarn ymhlith ieuenctid y Brodorion, ac am ler ferch ar y tiroedd cadw, neu am ragenwau personol dyrys iaith yr Ayisinyiwok, ei big i mewn. Mi ddywedodd cyfaill imi wedyn ei fod yn gwybod y rheswm am y ffasiwn dn ar aelwyd newydd: mai Indian Coch ydi Wil Sam hefyd!

Yr un adeg yr oedd y cenhadon yn sgwennu eu hadroddiad hurt am anwybodaeth ac alladrwydd y Cr, ac yn gwneud eu gorau glas i grafur saim arth oddi arnyn nhw yn eu hysgolion, nes eu drysu nhwn llwyr, y cyhoeddwyd y Llyfrau Gleision yng Nghymru.Ryw dri chwarter canrif wedi hynny, dyna Wil Sam yn gorfod adrodd y Credoau yn Saesneg yn ysgol eglwys Llanystumdwy, heb ddeall dim arnyn nhw. A phan aeth bron yn uniaith ir Cownti Sg_l i Port, roedd Seisnigrwydd y lle yn gymaint o fwrn arno nes iddo benderfynu crogi ei hyn. Ddaru o ddim, fel y gwyddoch chi. Ond mi fun waldio ei ben-glin am hydoedd efo mwrthwl lwmp.

Wedyn, pan ddaeth hin amser listio, mi aeth Wil a thri arall i beintio YMWRTHYD CYMRU RHYFELOEDD LLOEGR ar wal yr hen gapel, a hithaun Saboth arnyn nhwn gorffen. Coniche Village y bedyddiwyd Llanystumdwy yn y wasg Saesneg (Lloyd George Village erbyn hyn, wrth gwrs). Mae golygfa yn Fel Hen Win am heddychiaeth teulu Tyn Llan sy wedi plesio Wil yn arw.

Drwy ei oes i gyhd, er mynd weithiau ar gyrch i Ddulyn, Ynys Manaw neu Gaerdydd, bun well gynno fo fod yn ei Dyddyn nag yn unlle; ond dydi on cael yr enw o hyd o hyd o fod yn awdur ei filltir sgwr?

Mi fydd on cnoi dail mieri at ddolur cylla. Mae on goblyn am hel achau. A chyfieithwch rai o enwau cyfeillion a chydnabod ei oes hir o i Saesneg, yn l yr arfer yn America a Chanada: Grey from the Hill, Robin Red Field, Wil Small House, Morus Little Land, Jac Star Point.

Ac os ydach chin amau priodoldeb galw eifionydd yn dir cadw darllennwch yr erthygl ddiweddar yn Dail-y-Post am Wils wonderful Welsh world; am ei rural anecdotes, ar modd mae o wedi llwyddo i seduce country folk with his nave ways. Os ydi Wil yn nave, meddai un arall or plwy, dwi yn gath-fr. Ond wedyn hogan or ddinas bell honno, Porthmadog, sgwennodd yr erthygl.

Ond llawn gwaeth ydi bod Cymru Wil Sam fel tasai hin wlad ddiarth erbyn hyn ir cyfryngau ar colegau Cymraeg hefyd. Mi glywais alwr dyn yn elitaidd ryw dro gan un or cyfryng-gwn. Beth ydi ystyr hynny? Nad ydi Wil Sam yn rhan or sefyllfa o ddwyieithrwydd tymor-hir mae i gyd ohonyn nhw yn? Bod ei Gymraeg o yn fwy Cymraeg nag unrhyw Gymraeg a siaredir heddiw? Ei fod on hen? Mi wn hefyd am diwtoriaid ifanc syn dweud wrth eu disgyblion na fydd Wil Sam yn cymryd ei ddeunydd or fro oi gwmpas o gwbwl, a Wil ei hun yn dweud bod arno fo bod un dim ir fro.

Isio iddyn nhw ddod ir fro sydd, efallai, neu o leia siarad efo Wil. Mae na lonydd go lew ar y reservation, a ffn yn y rhan fwya or pebyll.

awdur:Twm Morys
cyfrol:477, Hydref 2002

I archebu copïau o'r cylchgrawn cysylltwch â'r cyhoeddwyr:
bARN
Gwasg Dinefwr
Heol Rawlings
Llandybie
Sir Gaerfyrddin
SA18 3YD
ffôn: 01269 851640
ffacs: 01269 851046
swyddfa@cylchgrawnbarn.com
www.cylchgrawnbarn.com

Privacy Policy | Contact Us | ©2006 keith morris / red snapper web designs / keith@artx.co.uk