Theatre in Wales

Archif atodiadau theatr bARN ers 1992

YR IAITH AR WAITH

Natsiaid yn darllen ar y radio mewn Cymraeg croyw a phur. IOAN KIDD syn adolygu drama Wiliam Owen Roberts, Radio Cymru

Hanner can mlynedd a mwy wedi diwedd yr Ail Ryfel Byd ac mae ambell gyfrinach, ambell gymeriad amheus ac ambell hanesyn rhyfeddol yn dal i ddod ir golwg gan lwyddo in syfrdanu an cyfareddu. Pan welwn ar y teledu hen ddynion diniwed yr olwg yn crraedd y llysoedd barn i ateb cyhuddediadau am eu rhan mewn erchyllterau yn erbyn eu cyd-ddyn yn y rhyfel hwnnw, teimlwn atgasedd ac anghrediniaeth. Maer awydd i weld cymdeithas yn dial ar ei dihirod yn gymysg pharadrwydd i faddau. Pwy ydym ni i farnu heb wybod y storin llawn? Rwyn cofio clywed y Rabbi Hugo Gryn, un o dystion rheolaidd y Moral Maze ar Radio 4, yn dweud unwaith, wrth gloriannur cwestiwn dyrys o roi maddeuant i lofryddion a phoenydwyr yr Ail Ryfel Byd, nad ein lle ni yw gwneud penderfyniadau or fath. Hawl y bobl a ddioddefod yn unig yw honno. Ateb nodweddiadol gan un o w_r doeth yr ugeinfed ganrif a rhywun a ddioddefod ei hun dan lawr Nats_aid.

Rhychwant o deimladau cymysg, gwrthgyferbyniol a rhuthrodd im meddwl pan glywais gyntaf am hanes Raymond Davis Hughes, prif gymeriad Radio Cymru, drama ddiweddaraf Wilian Owen Roberts. Y peth mwyaf am trawodd oedd pa mor anhygoel oedd ei stori. Roeddwn yn methu credu nad oeddwn wedi clywed amdano ac am yr hyn a wnaeth. Bydd enw Lord Haw Haw yn meddiannu lle yng nghoridorau Oriel yr Anfarwolion am byth bythoedd, maen debyg, ond go brin y bydd Raymond Davis Hughes, Cymro or Wyddgrug a gydweithiodd Haw Haw trwy ddarlledu propagandar Nats_aid yn y Gymraeg i bobl Cymru, yn rhannur un sylw. Onid ywr hyn a wnaeth y Cymro Cymraeg hwn yn ddigon pwysig i ennill lle amlycach yn llyfrau hanes? Roedd y Nats_aiad yn gweld pwysigrwydd ei botensial ac yn ddigon craff i weld pwysigrwydd yr iaith Gymraeg wrth ledaenu eu neges.

Ar l cael hyd i hanes rhyfeddol Raymond Davis Hughes, roedd yn rhaid i William Roberts benderfynu beth iw wneud ag ef yn enw llenyddiaeth yn hytrach na newyddiaduraeth neu hanes. Mae l ymchwil fanwl ar y ddrama gormod ar adegau fel petair awdur yn benderfynol o wthio popeth a wyddai am Hughes iw waith. Byddai ychydig o olygu wedi bod yn llesol yr hyn a gafwyd weithiau yn y ddrama oedd gorfanylu llethol.

Agorodd Radio Cymru trwy sefydlu cymeriad Hughes; dyn ifanc a gafodd ei eni yn Lerpwl ai fagu yn yr Wyddgrug. Ymunodd r Llu Awyr yn ystod yr Ail Ryfel Byd, ond ym mis Awst 1943 saethwyd ei awyren Lancaster i lawr yn ystod cyrch bomio ar Peenemunde yn yr Almaen. Cafodd ei ddal ai garcharu gan y r Almaenwyr ac yn ystod y cyfnod hwn feu cynorthwyodd trwy ddarlledu propaganda yn y Gymraeg ar Radio Metropole Wansee. Ar ddiwedd y rhyfel fei cyhuddwyd dan Ddeddf Frawdwriaeth arbennig ac fei anfonwyd ir carchar.

Lleolwyd y ddrama mewn stiwdio radio foel. Cafodd Raymond Davis Hughes ei wahodd yno, flynyddoedd mawr wedii helyntion rhyfel, i gymryd rhan mewn rhaglen am ei fywyd ac i ateb cwestiynau deifiol yr holwraig, Helen Sin. Rhoes Owen Garmon berfformiad a argyhoeddodd fel yr Hughes ei h_n. Roedd ei anniddigrwydd ai anfodlonrwydd iw amddiffyn ei hun yn taro ir dim. Daeth yn amlwg ei fod yno am nad oedd ganddo ddewis a mynnodd gynnal y cyfweliad ar ei delerau ei hun. Yn hyn o beth llwyddodd i ennyn rhywfaint o gydymdeimlad y gynulleidfa. Roedd ei safiad yn erbyn pwysaur holwraig yn urddasol o leiaf. Roedd y portread o Helen Sin, ar y llaw arall, yn ystrydebol, ac os cafodd goractio Einir Sin sl bendith y dramodydd, yna roedd yn gamgymeriad. Os na chafodd sl fedndith, roedd yn ddehongliad rhy ddiog ac yn wendid ar ran y cynhyrchiad.

Yn ogystal r Hughes h_n roedd na Hughes canol oed a Hughes iau, y naill yn cael ei actio gan Phil Reid ar llall gan Dylan Roberts, a pherfformiadau digon da a gafwyd ganddynt hwythau hefyd. Trueni, er hynny, fod brwdfrydedd Dylan Roberts wedii ddifetha fan hyn a fan draw, gan ei lefaru aneglur. Ar ddechraur ddrama roedd y tri actor wrthin dehongli gwahanol weddau ar Hughes ac maen rhaid dweud bod y cyfan wedi troin reit ddryslyd ar un adeg. Roedd yn anodd dweud pwy oedd pwy. Unwaith y daeth hynnyn glir fe ddechreuodd y ddrama setlo.

Teg dweud nad gwledd ir llygad mor ddrama hon. Nid oedd chwaith yn brofiad theatrig ofnadwy o wefreiddiol. Yn union fel stiwdio radio, digon statig oedd y golygfeydd. Roedd hyn yn fwriadol, maen si_r, ac yn ymgais i gadwn driw ir thema radio. Prin oedd y newid lleoliad, er i rannau or ddrama gael eu chwarae trwy bared y stiwdio; techneg ddigon effeithiol heb fod yn wreiddiol. Blinais ar weld yr un set erbyn y diwedd. Roedd yn amser rhy hir i gynnal rhywbeth mor ddisymud hyd yn oed o gofior trosiad canolog. Er hynny, gogoniant radio fel cyfrwng ywr hyn syn aros yn y dychymyg wedi ir rhaglen ddod i ben, a dyma hefyd ogoniant y ddrama hon.

Llwyddodd Wiliam Roberts i godi llawer o gwestiynau. Fel yr awgrymais gynna, y gamp iddo oedd penderfynu beth iw wneud hanes Raymond Davis Hughes ar lefel lenyddol. Beth a abarodd iddo wneud yr hyn a wnaeth? Faint o wirionedd sydd ynghlwm wrth yr honnir iddoi wneud? Ai plentyndod sylfaenol yn ei gymeriad? A fyddai unrhyw un arall yn ei sefyllfa wedi gwneud yr un peth? Ys dywedodd yr awdur yn y broliant ar y daflen hynod ddifyr a gwerthfawr, nid yw ei hanes yn un dyn a gwyn. Dyma hanes dyn ifanc a gafodd ei ddal gan y Nats_aid, un or grymoedd mwyaf enbyd a welodd y byd erioed, ac a ildiodd iw preswd. Ai felly roedd hi? Ai ildio a wnaeth, ynteu chwarae rl yr asiant dwbl, a hynny oi wirfodd? Maen bosib taw cyfleustera oedd y cyfan ac ymgais i sicrhau hunanbarhad ar unrhyw gyfrif. Gweithio dros ba ochr oedd ef y Nats_aid, y Cynghreiriaid, neu drostoi hun? Maen debyg na chawn ni fyth wybod yr ateb ac maen debyg nad oes cymaint o ots. Yr hyn a geir yn y ddrama hon yw astudiaeth or cyflwr dynol. Trwy ail-fyw ei brofiadau roedd Hughes yn cael ei orfodi i wynebur gorffennol a chyfiawnhau ei weithredoedd, a thrwy hynny cafwyd trafodaeth am natur daioni a drygioni.

Roedd y cyffyrddiadau Saunders-sg yn ogleisiol. Roedd y cyfeiriadau at Lerpwl yn awgrymog ac nid oedd Brad a Gymerwch chi Sigaret? Byth yn bell i ffwrdd. Propagandar Nats_aid a ddarlledwyd ar Radio Metropole yn 1944, a hynny yn yr iaith Gymraeg; enghraifft glasurol, os bu erioed, or iaith ar waith. Cyfaddawdu ac ildio ir gelyn, ar Gymraeg yn lledaenu propaganda trwy rym y cyfryngau torfol. O gofio teitl bwriadus y ddrama, tybed ai dyma sut y gwl Wiliam Roberts y Radio Cymru go iawn, neu a yw awgrym or fath ym mynd r cyfan gam yn rhy bell?

Mwynheais y ddrama hon yn fawr a mwynheais y cynhyrchiad. Roedd angen ei thocio ai thorri yn ei blas ac roedd angen ffrwyno ffrwyth yr ymchwil, ond mae Radio Cymrun ddrama bwysig a oedd yn haeddu cynulleidfa dda. Fe gafodd hynny yng nghanolfan Chapter yn y brifddinas, lleoliad a welodd ddiwedd y daith, nid yn unig Radio Cymru ond i gwmni Dalier Sylw hefyd. Roedd Dalier Sylw hwythaun haeddu drama dda ar gyfer eu cynhyrchiad olaf ac fe gafwyd hynny. Ers ei sefydlu yn 1988 maer cwmni wedi dod chynhyrchiadau beiddgar, gwreiddiol in theatrau. Yn ystod hirlwm theatrig y blynyddoedd diwethaf Dalier Sylw yw un or ychydig rai sydd wedi hhybu ysgrifennu newydd yn y Gymraeg ac sydd wedi cefnogi awduron ac actorion fel ei gilydd. Gobeithio y bydd eu partneriaeth newydd yr un mor llwyddiannus. Dyn a _yr, mae angen egni o rywle i adfywior theatr Gymraeg.

awdur:Ioan Kidd
cyfrol:450/451, Gorffennaf/Awst 2000

I archebu copïau o'r cylchgrawn cysylltwch â'r cyhoeddwyr:
bARN
Gwasg Dinefwr
Heol Rawlings
Llandybie
Sir Gaerfyrddin
SA18 3YD
ffôn: 01269 851640
ffacs: 01269 851046
swyddfa@cylchgrawnbarn.com
www.cylchgrawnbarn.com

Privacy Policy | Contact Us | ©2006 keith morris / red snapper web designs / keith@artx.co.uk