Theatre in Wales

Archif atodiadau theatr bARN ers 1992

SAMWELL AR GYMRU GYFOES

IAN ROWLANDS yw awdur drama gomisiwn yr Eisteddfod eleni. Yma, maen sn am y syniadaeth y tu l iw waith.

Mae wastad yn fy synnu i, pryd bynnag bod na drychineb ym mha bynnag gornel anghysbell or blaned, maer cyfryngau Cymraeg wastad yn llwyddo i ddarganfod siaradwr Cymraeg i sylwebu ar y digwyddiad. Er nad ydym nir Cymry yn genedl o bobl syn llywio cwrs hanes, mae ganddom nir ddawn i fod yn y fan ar lle ar yr adegau tyngedfennol. Ystyriwch yr holl enwau Cymraeg ar y Declaration of Independance neu Stanley yn darganfod Livingstone. Maen ymddangos i mi, felly, ein bod nir Cymry yn genedl o dystion.

Fe ddarllenais i am David Samwell am y tro cyntaf yn The Transactions of the Honourable Society of Cymmrodorion (1982). Yr hyn ddenodd fi at hanes Samwell, y bardd, llawfeddyg a bon viveur, oedd iddo wasanaethu ar fwrdd y Discovery yn ystod trydedd mordaith fawr Cook. Roedd yn dyst i un or digwyddiadau pwysia yn hanes yr Ymerodraeth Brydeinig. Yn ystod y blynyddoedd wedi marwolaeth Cook, cyhoeddwyd tystiolaeth Samwell a hwnnw a ystyriwyd yn hanes gwir a manwl am y digwyddiad.

Yn nhystiolaeth Samwell cawn bortread o Cook fel hanner duw yn aberthu ei fywyd er lles ei gyd-ddyn. Propaganda sydd yma, nid gwrthrychedd.

Gofynnais ir cwestiwn i fi fy hun, Pam fuasai Cymro Cymraeg yn ysgrifennu hanes mor sebonllyd o Brydeinig? Gorweddair ateb yn y ddwy ganrif sydd yn ein gwahanu ni oddi wrth ei gyfnod e dwy ganrif o frwydro a diffinio hunaniaeth. Roedd Samwell yn ddyn oi gyfnod, brodor or Ynysoedd Brythonig a gredai fod Caer Lludd yn gystal brifddinas i Gymru ag yr oedd Lloegr. Nid oedd Cymru yn wlad yn y modd yi diffinir hi yn ein dyddiau ni, rhyw freuddwyd hiraethus ydoedd am yr hen Brydain a fu. Ac felly Prydain oedd yn hawlio terynged a gwrogaeth Samwell, nid Cymru. Ir rhelyw o Gymryr deunawfed ganrif, Llundain oedd eu prifddinas pentref bach ar lannau afon Taf oedd Caerdydd!

Am ddegawd neu mwy, bu hanes Samwell o ddiddordeb mawr i mi. Nawr ac yn y man, byddwn yn ail-ddarllen ei hanes gan fwriadu creu drama oi fywyd ond roedd na wastad waith arall iw gwblhau a bywoliaeth iw hennill. Yna, ym 1998, cefais fy ngwahodd gan George Owen, ar ran ye Eisteddfod Genedlaethol, i Barc T_ Glas am sgwrs. Ryn ni ishio i chdi sgwennur ddrama gomisiwn ar gyfer Eisteddfod Genedlaethol Llaneli. Oes gynnach chdi syniad?

Fel maen digwydd bod, medde fi, gan fyrfyrion wyllt, mae gen i syniad am ddrama am David Samwell a fuodd yn hwylio gyda Cook. Trwy wrthgyfrebynnu Cymreictod ei gyfnod e Chymreictod heddiw, gallwn osod ein diwylliant cyfoes ni mewn cyd-destun ar yr un adeg dyngedfennol hon on hanes. Ewch ati iw sgwennu hi, medden nhw, gan fy nghomisiynu i i ysgrifennu fy nrama gyntaf yn y Gymraeg.

Trois eto at dystiolaeth Samwell o farwolaeth Cook yn ogystal thystiolaeth a dadansoddiadau mwy gwrthrychol am farwolaeth y dyn a ymddangosodd dros y blynyddoedd. Yn raddol, ffurfiais i ddelwedd o Cook fel rhyw hen ddyn oedd wedi blino ar fywyd. Bu Cook farw yn hanner can mlwydd oed ar y creigiau yn Hawaii, tra bu Samwell farw ugain mlynedd yn ddiweddarach yn ddeugain a saith mlwydd oed yn Llundain. Roeddynt ill ddau yn dost ar ddiwedd eu hoes. Tra roedd Cook yn sl yn gorfforol, roedd Samwell yn ddiotwr ac yn gaeth i laudanum (opiwm). Fe deimlais i mai iachawdwriaeth Cook oedd cael ei ladd gan drigolion Hawaii. Beth felly oedd iachawdwriaeth Samwell? Fe benderfynais i ysgrifennu drama am oriau olaf Samwell wrth iddo ail-asesu ei fywyd ochr-yn-ochr bywyd Cook y dyn ar duw.

Nes nar hanesydd..., meddyliais ac Samwell dyfun gymeriad sydd, am wn i, yn dra wahanol ir dyn go-iawn. Fe dyfodd Samwell i fod yn ddyn oi gyfnod e, gydag ymwybyddiaeth ein cyfnod ni rhyw ddyfais theatrig i bontio a gwrthgyferbynnu.

Wedi llanw a thrair Ymerodraeth Brydeinig, bellach maen bosib i ni ail asesu ei effaith nid yn unig arnom ni yng Nghymru, ond ar drigolion yr Affrig a mannau tebyg. Fe gyfrannodd Samwell at wawrior Ymerodaraeth Brydeinig; rhoddais i ei brofiad yntau yng nghyd-destun yr unfed ganrif ar hugain er mwyn dal drych in sefyllfa presennol ni mewn gwlad syn dal ynghlwm wrth Brydain er bod ein perthynas r wlad honno wedi newid.

Prydeinwyr oeddem, am wn i; Albanwyr, Gwynedd a Chymry anghofus wedi ein huno dan fanner Goch Amnesia, Iolo. Duw Gadwor Brenin, Cymru am byth, yn y drefn honno.

Dyma gyfraith y cynllwynwyr, fy ffrind. Pa beth bynnag oll a ewyllysioch eu gwneuthur o ddynion i chwi, felly gwnewch iddynt hwy. Parhewch, mawrygwch, anghofiwch; anghofiwch y cam...y cywilydd...gall dyn anghofio gymaint, gymaint...O, fannwyl ffrind, y gwir yn erbyn y byd, mae fy mhechodau imperialaidd wedi eu hysgythru ar dudalennau dydd fy marn. Mi losgwn fy llyfrau a chychwyn eto, ond mae pob bywyd yn gyfamod efor diafol syn llechu yn ei galon. Uffern ywr foment, y cof am bob camgymeriad.

O, mae gen ir fath chwedl iw nyddu, Iolo; hanes ein hoes, hanes pob oes; stori Brydeinig o geg Cymro. O Iolo, sut y bu imi gynllwynio efor gorau a gormesu efor gwaethaf...O na bawn i wedi ngeni yn Ffrancwr neu Americanwr, efor dychymyg i freuddwydio ar adennydd rhyddid, feda i ond breuddwydio am hualau ar storom O tempora! O mores! Pechadur wyf, Amen, Amen, Amen! Samwell was a Welshman, Samwell took the shining and buggered off to sea. Rwyn ddyn o nghyfnod, lolo...o nghyfnod, ...or cychwyn hwn...rwan! Maddau i mi, fy ffrind, maddau i mi..

A gofi dir hyn ddwedaist tir diwrnod hwnnw ar Fryn Briallu... Ar Fryn Briallu yn ffaur llewod, wyt tin cofio beth ddwedaist ti, lolo? Cana, Dafydd Ddu. Cana! Trwy ein caneuon y down nin rhydd. Efallai cymer ganrifoedd i ni wneud, ond os cawn ni hen ganeuon anghofiedig gw_r Madog a Dafydd ap Gwilym gynt, yna fe dorrwn ein cadwynau Cana, Dafydd Ddu! Cana gn o Gariad, Cyfiawnder a Gwirionedd, cana er mwyn rhoi anadl einioes i genedl. Cana ffrind! Ond gwae fi, am i mi fethu canu dim ond yr un hen dn gron, cn y tonnau yn erydu glannau Cymro. Maddau i mi, lolo.

Am nad oedd safbwyntiau gweledigaeth Samwell yr un fath n rhai ni, maen siwr wnaeth e ddim cwestiynu fel yr uchod tra oedd yn fyw. Ond o ystyried ei fod yn gyfaill i lolo Morganwg, maen si_r gwnaeth y chwyldroadwr lliwgar hwnnw ddylanwadu ar y llawfeddyg ond i ba raddau, ni allwn ni ond bwrw amcan. Wnaeth Samwell ail-asesu ei rl yn y broses ymerodraethol cyn iddo farw? A gysylltodd e hanes Cymru dyfodol y gwledydd rheiny gafodd eu trefedigaeth ganddo fe ai gyfoeswyr? Cwestiynau or fath yma syn sail i Mr Tawel. Wrth i nir Cymru dyfun wleidyddol a darllen ein gweledigaethau i bedwar ban byd ar deledu lloeren S4C neu ar y we, y cwestiwn sydd yng nghefn fy meddwl i yw a fuasem nu, y genedl sydd wedi profi anghyfiawnder gyhyd, yn ddigon aeddfed, wedi dyfodiad y Cynulliad, i beidio bod yn dystion ac i weithredun gyfiawn? Cariad, Cyfiawnder a Gwirionedd meddai lolo Morganwg ddwy ganrif yn l. Beth ywn rhyfelgri yn y dyddiau sydd ohoni?

awdur:Ian Rowlands
cyfrol:450/451, Gorffennaf/Awst 2000

I archebu copïau o'r cylchgrawn cysylltwch â'r cyhoeddwyr:
bARN
Gwasg Dinefwr
Heol Rawlings
Llandybie
Sir Gaerfyrddin
SA18 3YD
ffôn: 01269 851640
ffacs: 01269 851046
swyddfa@cylchgrawnbarn.com
www.cylchgrawnbarn.com

Privacy Policy | Contact Us | ©2006 keith morris / red snapper web designs / keith@artx.co.uk