Theatre in Wales

Archif atodiadau theatr bARN ers 1992

Agit-prop Theatr fel Arf

Lladaenu propeganda a chynhyrfu pobl yr un pryd fel yr awgrymar enw, dyna swyddogaeth theatr agit-prop. Maen ffurf sydd wedii defnyddio gan wladwriaethau ac yn eu herbyn, fel cyfrwng protest. Y cyn-ddarlithydd drama EMYR EDWARDS syn edrych ar ei dat

Gwelais berfformiad disglair o ddrama agit-prop yn theatr Coleg Oldham yn ddiweddar. Roedd hin ymdrin phwnc llosg, sef carcharu mewnfudwyr i Brydain am fisoedd bwygilydd cyn eu gorfodi, fwy neu lai, i ddychwelyd iw mamwlad. Cwmni cymunedol proffesiynol o Fanceinion, y Banner Theatre, oedd yn perfformio, cwmni cymunedol a chanddynt dros ugain mlynedd o brofiad o fynd gwaith deinameg, aml-gyfryngol ar daith. Seilir eu dramu ar gyfweliadau gydag aelodau or cyhoedd yn trafod pynciau llosg y dydd. Yn 1995 teithiodd y cwmni trwy Brydain, Iwerddon a Denmarc, gan berfformio i rai cannoedd o Gynghorau Masnachol, canolfannau ar gyfer y di-waith, ysgolion a grwpiau gweithwyr cartref.

Mae Redemption Song yn portreadu byd Janine, myfyrwraig un ar bymtheg oed or Traeth Ifori, mewn cell lle maen gwrthod bwyta. Mae hi wedi teithio miloedd o filltiroedd i ddianc rhag trais, artaith a mwy na thebyg farwolaeth, dim ond i gael ei charcharu mewn Canolfan Gadw Brydeinig syn llawn on swyddogion gwyn didrugaredd a chameru yn ei gwylio bob awr or dydd. Gwl y dyddiaun troin wythnosau ac ynan fisoedd wrth iddi ddisgwyl i glywed beth fydd ei thynged cael aros ym Mhrydain neu gael ei hanfon adref iw gwlad ei hun, lle maer gangiau lladd yn rhemp.

Drwy gyfrwng cyfuniad o theatr gorfforol, sgript farddonol, tafluniadau, lleisiau wediu recordio. Miwsig a chn, roedd y ddraman archwilio polisi mewnfudo Prydain, sefyllfa pobl groenddu yma a hanes streic Doc Lerpwl. Roedd yn cysylltu hiliaeth ym Mhrydain gormes llywodraethau ar draws y byd. Ond roedd hefyd yn portreadu dewrder y bobl syn gorfod wynebur fath ormes.

Roedd ffurf a chynnwys y perfformiad yn ei osod yn dwt yn llinach y math o theatr syn cael ei alwn agit-prop. Er fod drama ar hyd yr oesoedd wedi defnyddio propaganda i gynhyrfu cynulleidfaoedd, dechreuad ffurfiol y math yma o theatr oedd ymdrechion gweithwyr dros y Chwyldro Comiwnyddol yn Rwsia ddechraur ganrif hon i ledaenu propaganda. Mewn dramu a oedd fwy neu lai yhn ddogfennau moel, canolbwyntient ar gyflwyno ffeithiau eu chwyldro ir proletariat, au hargyhoeddi o gyfiawnder polisau Marcsaidd. Or ffurf yma ar theatr bropaganda ffeithiol yn y pen draw y tyfodd drama swyddogol Rwsia dan y Comiwnyddion am drigain mlynedd, sef theatr realaeth gymdeithasol. Craidd theatr agit-prop oedd y neges. Sefydlwyd yn gynnar bwysicrwydd cadwr arddull yn syml, gyda chyn lleied o baraffernalia theatr ffuglennol phosib. Lledanodd theatr agit-prop drwy wledydd eraill yn Ewrop, yn enwedig yr Almaen, lle dylanwadodd ar Piscator ac yna Brecht. Roedd Piscator am ir gynulleidfa, ar l clywed neges ei ddramu, fynd allan a chreu chwyldro yn y strydoedd. Roedd ei ddisgybl, Brecht, dipyn yn fwy pwyllog yn ei amcanion. Am ir gynulleidfa wrando ar ei bropaganda dros newid cymdeithas, ac yna feddwl yn ddwys cyn ymgymryd ag unrhyw weithred chwyldroadol, yr oedd ef. Gwelir ffurf ar theatr agit-prop yn y Lehrstcke, ei ddramodigau cynnar syn cyflwyno gwersi Marcsaidd.

Ond yn yr Unol Daleithiau y blodeuodd y ffurf yn bennaf yn y Gorllewin, a hynny yn ystod dirwasgiad y tridegau. Roedd y wlad mewn argyfwng gwleidyddol ac economaidd, ei hamaethyddiaeth ai phobl yn diodden enbyd. O ganol y cyni tyfodd math o theatr agit-prop a oedd i roi cyfrwng mynegiant i broblemaur Americanwyr cyffredin. Sefydlwyd y Living Newspapers, fel yu gelwid cwmnau bychain o weithwyr mewn ffatroedd a gweithdai a chymunedau. ir rhain ati i gasglu ffeithiau a gwybodaeth am effaith y dirwasgiad ar bobl mewn amaethyddiaeth a diwydiant, a gweur cyfan i mewn i sgriptiau theatrig iw perfformio. Un or cynyrchiadau enwocaf oedd One Third of a Nation, yn trafod cyflwr slymiau dinasoedd America, ac addewid y llywodraeth iw dileu. Daeth eraill fel Power, Ethiopia ar deifiol Triple-A Plowed Under, yn ymwneud phroblem amaethyddol enfawr y bowlen lwch. Cefnogwyd y gwaith hwn ar y dechrau gan y llywodraeth, sefydlodd Roosevelt y Federal Theatre Project gydar bwriad o roi gwaith i filoedd or di-waith yn creu adloniant. Ond yn y man cafwyd gwrthwynebiad ffyrnig ir gwaith o du rhai eithafwyr a gredai ei fod yn tanseilio democratiaeth ac yn hybu Marcsiaeth, a diddymwyd y nawdd. Beth bynnag am hynny, magwyd dramodwyr fel Arthur Arent, Elmer Rice, Clifford Odets ac Arthur Miller ynghanol bwrlwm y cyfnod hwn.

Teimlwyd dylanwad y theatr wleidyddol hon ym Mhrydain y tridegau hefyd, gyda rhai unigolion a grwpiau o actorion yn gafael yn y ffurf. Un or cynyrchiadau mwyaf gwefreiddiol oedd Busmen, a berfformwyd gan yr Unity Theatre yn 1937. Olrhain streic bysus Llundain a wnir ddrama hon, mewn cyfres o olygfeydd byrion deifiol yn cyflwyno ffeithiaur streic, ei hachosion, ei heffaith ar y bobl ai chanlyniadau.

Gwelwyd y dylanwad yn treiddio i fyd y ffilm hefyd. Yn nwylo rhai o fawrion yn sinema, fel Grierson, Rotha a Jennings, tyfodd y ffilm ddogfennol i bortreadu problemau cymdeithasol mewn modd dadansoddol, gan arwain yn y pen draw at y ddrama-ddogfen ar rhaglen ddogfenol ar radio ac ar deledu. Perthyn ir traddodiad yma y mae ffilmiau dogfennol fel Cathy Come Home. Meithrinwyd doniaur arloeswraig theatr Joan Littlewood yn ethos agit-prop y tridegau, ac roedd dylawad y ffurf iw weld yn glir ar ei gwaith diweddarach yn y pumdegau ar chwedegau yn y Theatre Royal, Stratfford East, Llundain. Tyfodd Oh What a Lovely War yn uniongyrchol or math yma o theatr.

Gwelwyd defnydd i theatr agit-prop, boed i ledaenu propaganda neu i leisio protest, mewn gwahanol rannau or byd ynghanol yr ugeinfed ganrif. Yn China, yn ystod teyrnasiad Mao, roedd cannoedd o grwpiau theatr bychain yn teithio i bentrefir wlad i gyflwyno propaganda Comiwnyddol a gwrth-Imperialaeth Americanaidd ir werin. O ffurff theatrig a elwid yn Happening fe dyfodd theatr stryd rymus yn yr Unol Daleithiau yn ystod Rhyfel Viet Nam. Ymhlith dramodigau byrfyfyr eraill, perfformiwyd y Napalm Plays ar hyd strydoedd dinasoedd America, er mwyn tynnu sylwr cyhoedd at erchyllteraur rhyfel.

Yn ystod yr ugain mlynedd diwethaf datblygodd y traddodiad yn nwylo g_yr fel Dario Fo, Julian Beck ac Augusto Boal, unigolion a ddioddefodd yn enbyd dan lach gwladwriaethau totalitaraidd oherwydd eu beiddgarwch yn y theatr.

Beth am Gymru? Gwelsom yn ystod y ganrif ddigon o sefyllfaoedd a oedd yn gweiddi am gael eu cyflwyno trwy gyfrwng y math yma o theatr. Does dim ond rhaid meddwl am losgir Ysgolion Fomio, boddi Tryweryn, llosgi tai haf, carcharu cenedlaetholwyr. Ond aeth neb ir afael r pynciau hyn o ddifri yn y dull dogfennol, uniongyrchol a fu mor effeithiol mewn gwledydd eraill. Theatr di-asgwrn-cefn, ganol y ffordd, lenyddol fu ein theatr ni erioed.

Efallai mai Twm or Nant, dros ddwy ganrif yn l, ywr unig ddramodydd agit-prop yn hanes y theatr Gymraeg. Mae ei anterliwtiau yn llawn beirniadaeth gyllellog ar sefydliadau a chymdeithas ei ddydd. Heddiw, ar wahn i Bara Caws ambell waith, dim ond grwpiau Theatr Mewn Addysg syn ymhel r math yma o theatr, ond nid gydar bwriad o gynhyrfu ac annog eu cynulleidfaoedd i weithredu. Gydar theatr Gymraeg mor ddibynnol ar grantiau, ac efallai ar sefydliadau, maen anodd creu gwaith ag unrhyw fin gwleidyddol go iawn arno. Roedd gweld y Banner Theatre yn Oldham yn dangos y math o beth syn bosib, ac maen amlwg oddi wrth dudalennau y Tulane Drama Review fod theatr agit-prop yn fyw ac yn iach yng ngwledydd gorthymedig De America a De Affrica. Byddai chwistrelliad or peth yn gwneud byd o les in theatr ninnau.

awdur:Emyr Edwards
cyfrol:413, Mehefin 1997

I archebu copïau o'r cylchgrawn cysylltwch â'r cyhoeddwyr:
bARN
Gwasg Dinefwr
Heol Rawlings
Llandybie
Sir Gaerfyrddin
SA18 3YD
ffôn: 01269 851640
ffacs: 01269 851046
swyddfa@cylchgrawnbarn.com
www.cylchgrawnbarn.com

Privacy Policy | Contact Us | ©2006 keith morris / red snapper web designs / keith@artx.co.uk