Theatre in Wales

Archif atodiadau theatr bARN ers 1992

Or Deifiol ir Dyddiedig

ROGER OWEN a thri chynhyrchiad diweddar

Tuar Terfyn (Cwmni Theatr Gwynedd)

Henwalia (Bara Caws)

Y Ffin (Arad Goch)

Wrth drafod tair drama a fu ar daith yn ddiweddar, maen naturiol ar un olwg eu cymharu. Maer peth yn ddigon syml gellir cymharu crefft yr actorion, medrusrwydd yr awduron, ymateb y gynulleidfa, ac yn y blaen. Ond a yw cymhariaeth or fath yn ddilys, o gofio mai digwyddiad yw noson o theatr yn ei hanfod, ac nid darn o lenyddiaeth? Oni ddylid ystyried pob sioe yn l ei rhinweddau ai gwerthoedd ei hun, yn l polisaur cwmni ai cyflwynodd, neu yn l disgwyliadaur math o gynulleidfa a ddenwyd iw gwylio? Neu yn l rhywbeth arall?

Yn ystod y ddeufis diwethaf, gwelais dair sioe gan gwmnau Cymraeg. O safbwynt theatraidd, roedd yna wahaniaethau sylfaenol rhyngddynt. Yr unig gyswllt mewn gwirionedd oedd eu bod oll yn y Gymraeg. Ac nid yw hynnyn ddigonol fel sail iw cymharu mae fel cymharu car Ferrari, tractor Massey-Ferguson a buwch Henffordd am eu bod oll yn goch.

Cymysgfa hynod iawn oedd cynhyrchiad Cwmni Theatr Gwynedd o Tuar Terfyn gan Iwan Edgar (cyfr. Graham Laker), ond heb fod fawr gwaeth am hynny. Drama i gwmni amatur Llwyndyrys oedd hon yn wreiddiol, wedii hadolygu rhywfaint ar gyfer ei chyflwyno ar y llwyfan proffesiynol. Er hynny, roedd cryn dipyn o naws y gomedi amatur iddi o hyd. Hanfod y plot oedd cynllwyn ar ran Alun (Wynford Ellis Owen) i ddwyn perswd ar ei frawd, y Parch. William Wernolau Williams (Wyn Bowen Harries) i werthur capel i asiant Grablot Holding, Dici Hughes (Dyfed Thomas) er mwyn i hwnnw drwsior adeilad, h.y. ei ddymchwel ac adeiladu archfarchnad Tesco ar y safle. Yn y cyfamser, fe geisiodd ladd ei wraig Gwenda (Valmai Jones) er mwyn dianc i Rio gyda gwraig William, sef Ceridwen (Mari Rowland Hughes).

Ta waeth am y plot, fe lwyddodd y ddrama i gynnal diddordeb cynulleidfa trwy greulondeb ei doniolwch wrth ddangos dymchwel byd y gweinidog, ai freuddwyd am ennill cadair yr Eisteddfod Genedlaethol yn troin hunllef Gtterdmmerung-aidd erbyn y diwedd, cyn iddo esgyn ir nefoedd at ei wobr yn hedd y Pethe. Cafwyd newidiadau crefftus yn y berthynas rhwng y cyflwyniad ar gynulleidfa, gydar gomedi weithiaun caniatu i ni chwerthin yn braf am ben y cymeriadau o bellter, fel petai, bryd arall yn ein rhwystro drwy awgrymu bod hunllef William, ai wendid aflunaidd, yn adlewyrchiad on cyflwr ni. Felly er gwaethaf, neu hwyrach, oherwydd, ysgafnder y ddrama, roedd yma ddifrifoldeb: roedd y dramodydd yn ymwybodol iawn o ddeublygrwydd y psyche Cymraeg yn y byd cyfoes, ac yn dadlau bod agweddau ar ein hunaniaeth yn anghydnaws realiti masnachol a diwylliannol y byd hwnnw.

Fodd bynnag, roedd yr un deublygrwydd seicotig iw weld yn y cyflwyniad ar y llwyfan hefyd. Nodweddayd y sioe gan anghysondeb yn arddull perfformior actorion gwahanol. Roedd fel petai rhai ohonynt wedi penderfynu bod galwr sioe yn ffars yn golygu mai dwli oedd y cyfan, tra oedd eraill yn godror gwaelod o farilaur dechneg amatur, ac eraill eto yn dilyn arddull grotesg. Er bod cryn ddiddordeb hanesyddol yn hyn i mi roedd fel gwylio gwahanol lefelau yn esblygiad actio proffesiynol yng Nghymru yn ymaflyd i gilydd am ddwyawr roedd yn wendid anffodus yng ngwead y sioe. Chwerthin pytiog a glywyd ymysg cynulleidfa Theatr y Werin, a hynnyn adlewyrchiad or anghysondeb hwn, yn ogystal llwyddiant delweddaeth hagr, swrealaidd y sioe. Wedi dweud hynny, rhaid imi ychwanegu bod dehongliad Valmai Jones o gymeriad Gwenda yn fendigedig (digon hawdd efallai pan fo cymaint o linellau gwych yno iw hysbeilio), a Buddug Povey fel Sioned, merch y gweinidog, yn hyfryd ddigywilydd mewn rl y gellid bod wedi ei diystyru.

Yn anffodus, gallwn fod wedi diystyrur rhan fwyaf o gyflwyniad Bara Caws, Henwalia (cyfr. Gruffudd Jones). Oedd, roedd pwnc y sioe yn un pwysig, a sensitifrwydd y cyflwyno yn briodol ar gyfer drama gymuned, ond roedd hwn yn gynhyrchiad gorofalus, diddrwg-didda. Tipyn o siom, yn enwedig ar l gwychder digymysg dramu Wil Sam, Y Wraig a Bobi a Sami, y llynedd.

Stori Hubert (Trefor Selway) a gafwyd, athro wedi ymddeol a oedd bellach yn gaeth i gadair olwyn. Er yn anabl, roedd ymhell o fod yn fusgrell, ac yn reit ddiwylliedig. Ei bleserau beunyddiol oedd y llyfrau a gludid iddo or llyfrgell gan ei hame help, Magi (Morfudd Hughes), ar platiau gwerthfawr a grogai ar henwalia (han waliau, geddit?) ei gartref. Yn annisgwyl, fe dyfodd cyfeillgarwch rhyngddo a merch ifanc leol, sef Tracey (Caren Brown). Er i Magi ei rybuddio bod y cyfryw gyfeillgarwch yn berygl iddo, gan fod Tracey ai chariad Snake yn ddi-waith ac yn gaeth i gyffuriau a.y.b., mynnai Hubert weld yr ochr orau. Yn eironig ddigon, Magi a geisiodd ddwyn ei eiddo yn y pen draw a Tracey a arhosodd iw warchod wedi iddo syrthion anymwybodol ar ddiwedd y ddrama.

Fe lwyddodd rhai agweddau ar y cynhyrchiad roedd perfformiadaur actorion yn ddi-fai ar y cyfan; a chymeriad Hubert yn bortread di-sentiment o henoed. Ond nid oedd gafael yn y peth o gwbl. Roedd y digwydd ar y llwyfan wedii gyfyngun ofnadwy, fel y gellid disgwyl ar prif gymeriad mewn cadair olwyn, ond yn ddiflas o ganlyniad. Roedd diffyg hygrededd yn awydd Hubert a Tracey i sgwrsio. Roedd popeth, hyd yn oed yr effeithiau sain, yn fach ac yn dawel, dawel fel petai ofn ar y cynhyrchiad darfu ar synwyrusrwydd y gynulleidfa o gwbl.

Hwyrach mai label y sioe, drama gymuned, a roddodd y farwol i stori drist Hubert ai blatiau yn y pen draw. Nid oes amheuaeth fod bwriad y peth sef ysgogi trafodaeth ar bwnc o bwys ir gymuned leol yn un cwbl deilwng. Ond a oes rhaid defnyddio dull dramataidd er mwyn gwneud hyn? Im tyb i buasair noson gymaint yn fwy llwyddiannus pe bai Mari Gwilym y dramodydd wedi cyflwynor peth ei hun ar ffurf sgwrs neu sioe unigol, gan ddefnyddioi ddawn dweud ddiamheuol yn llawn, a heb orfod gwthior cyfan i ffurf cymeriad-a-sefyllfa.

Go brin fod angen rhyw lawer o ragymadrodd ar gynhyrchiad Arad Goch o Y Ffin Gwenlyn Parry. Maen ddrama gymhleth, gyfoethog, yn her i gwmni ac i feirniad fel ei gilydd. Maen glasur Cymreig, ac yn l cyfaddefiad y cyfarwyddwr, Jeremy Turner, yn anodd iw haddasu neui diweddaru. Cyflwyniad lled agos ir disgwyl a gafwyd, felly, ar senario draddodiadol yn datblygun raddol iw huchafbwynt rhyfedd, anghysurus. Fe welwyd eto yn y ddrama hon, fel yn Tuar Terfyn, dueddiad ar ran yr actorion i leddfu poen abswrd y ddrama trwy chwaraer peth fel dwli, ond prif anhawster technegol y cyflwyniad oedd yr iaith. Profwyd pa mor anodd yw llefaru deialog Gwenlyn Parry yn llwyddiannus, anhawster sydd ganmil gwaeth o gofio nad oes neb yn hyfforddi actorion cyfoes i wneud hyn. Mae angen naturioldeb tafodieithiol yn ogystal dawn i droi rhythmaur Gymraeg lenyddol yn gerddoriaeth gain. Ac er mai bratiog yn unig oedd llwyddiant actorion Arad Goch (Alun Elidyr, Gwion Huw a Lowri Steffan) yn hyn o beth, maen werth llongyfarch y cwmni am fentro mynd ir afael r testun o gwbl.

Yr hyn syn taro dyn wrth wylio Y Ffin y dyddiau hyn ywr ffaith syml nad oes neb yn ysgrifennu dramu fel hyn yn y Gymraeg bellach. Er mai prin ugain mlynedd sydd ers ei chyflwyno am y tro cyntaf, maer theatr yng Nghymru, im tyb i o leiaf, wedii thrawsnewid. Maen galetach, yn fwy sinicaidd a hunan-ymwybodol. Bellach nid oes le i theatr gelfyddydol yn llinach Gwenlyn Parry. Fe berthyn i gyfnod pan oedd cwmpas y theatr Gymraeg yn ehangu, ai statws fel cynrychiolydd diwylliant cenedl yn uchel, yn bennaf oll oherwydd gwaith Cwmni Theatr Cymru a gweledigaeth y diweddar Wilbert Lloyd Roberts (y maen briodol talu teyrnged iddo yn y fan hon). Erbyn heddiw, maer berthynas rhwng theatr a chenedligrwydd y Cymry yn ansefydlog, os nad mympwyol, ai rl fel cyfrwng llenyddol parchus bron yn ddi-ddim.

Ar un olwg, dyma drasiedir theatr Gymraeg, ond ar olwg arall mae gobaith eto iw gael. Bur ymdrech i warchod Cymreictod trwy gyfrwng theatr yn esgus dros gyflwyno a chyfiawnhau gwaith dienaid yn ddigon hir. Os yw parhad theatr yn y Gymraeg i fod o unrhyw werth ir genedl, yna rhaid iddi ddatblygu fel theatr, ac nid fel agwedd (gostus) ar ein hymson diwylliannol.

awdur:Roger Owen
cyfrol:407/408, Rhagfyr 1996/ Ionawr 1997

I archebu copïau o'r cylchgrawn cysylltwch â'r cyhoeddwyr:
bARN
Gwasg Dinefwr
Heol Rawlings
Llandybie
Sir Gaerfyrddin
SA18 3YD
ffôn: 01269 851640
ffacs: 01269 851046
swyddfa@cylchgrawnbarn.com
www.cylchgrawnbarn.com

Privacy Policy | Contact Us | ©2006 keith morris / red snapper web designs / keith@artx.co.uk