Theatre in Wales

Archif atodiadau theatr bARN ers 1992

TEYRNGED

Ddechrau Tachwedd, bu farw Wilbert Lloyd Roberts (1926-1996), sefydlydd Cwmni Theatr Cymru, ac yma mae ein dau golofnydd, y ddau wedi cydweithio ag ef, yn talu teyrnged iddo.

Wilbert Arloeswr

George Owen

Hanner gwrando ar y radio yr oeddwn i, roedd fy meddwl ar ateb llythyr om blaen. Cyfaill i mi, o fyd y theatr broffesiynol, wedi ysgrifennu ataf yn gofyn am fy marn ynghylch prosiect oedd ganddo i lansio cyfres o gynyrchiadau o ddramu Cymraeg. Yn amlwg yr oedd hefyd yng nghefn ei feddwl gryn anesmwythyd am ddyfodol y ddrama Gymraeg, ac am ffawd yr holl ymgyrchu a fu am Theatr Genedlaethol. Hanner gwrando nes i ddatganiad trist hoelio fy sylw a rhoi llythyr fy nghyfaill mewn perspectif. Fore Mercher, y chweched o Dachwedd, y clywais gyntaf am farwolaeth Wilbert Lloyd Roberts.

Gwibiodd fy meddwl yn l ddeugain mlynedd. Yr oeddwn bryd hynny yn un o nifer o wanabees a oedd yn dyheu am gael ymuno chriw breintiedig y ddrama radio yr agosaf y gellid ei gael at waith theatr proffesiynol. Yn y dyddiau dedwydd hynny byddair BBC yn trefnu gwrandawiadau rheolaidd ym Mangor, Abertawe a Chaerdydd. Profiad dieithr oedd sefyll o flaen meic yn Neuadd Penrhyn yn derbyn cyfarwyddiadau dros uchelseinydd o gornel y stiwdio. Yr oedd y panel a oedd yn mesur a phwyso ein cymwysterau pitw yn guddiedig y tu l i len dros ffenestr yr ystafell reoli. Yr oedd yr holl broses, er yn gwrtais a bonheddig, yn oeraidd o ffurfiol. Daeth Cadeirydd y panel i mewn ir stiwdio or diwedd. Roedd hin anodd cysylltur cyfeillgarwch gwresog ar sylwadau tawel, calonogol gyda dieithrwch hyd braich y gwrandawiad ei hun. Dynar tro cyntaf i mi gyfarfod Wilbert. Bychan a feddyliais y byddem, ymhen ychydig flynyddoedd, yn gydweithwyr.

Fei hapwyntiwyd yn gynhyrchydd drama radio tua chanol y pumdegau. Yr oedd cnewyllyn bychan o actorion proffesiynol ar gael yn nhair canolfan BBC Cymru, ond amaturiaid brwdfrydig oedd mwyafrif y perfformwyr. Felly hefyd ym myd y theatr. Cyfuniad o actorion proffesiynol ac amatur a lwyfannodd y cynyrchiadau cyntaf o rai o ddramu Saunders Lewis, ar gomisiwn Cyngor y Celfyddydau. Yn ffeithiol y defnyddid y gair amatur, nid yn feirniadol. Gwefreiddiwyd cynulleidfaoedd ledled Cymru gan berfformiad Sin Phillips yn Gymerwch chi Sigaret?, ac maen dda cofio mai amaturiaid dawnus megis Emyr Jones, Glanffrwd James a Dennis Jones oedd yn cyd-chwarae hi.

Llwyddodd Wilbert i ddenu cnwd o actorion amatur i weithio ar lwyfan, ar y radio, ac yn ddiweddarach i ymgodymu sialens newydd y stiwdio deledu. Cawsant eu cyfareddu gan ei feistrolaeth dawel, ddiffwdan or cyfrwng. Yr oedd ei baratoadau yn fanwl ac yn drylwyr. Llawforwyn ufudd iw gynlluniau oedd y cyfrwng. Gallai ganolbwyntio ar ei brif ddiddordeb y cymeriadu ar perfformiad. Dysgodd degau o actorion elfennau eu crefft dan ei gyfarwyddyd.

Ffrwyth ei weledigaeth ef oedd y cwmni proffesiynol Cymraeg cyntaf Cwmni Theatr Cymru, a sefydlwyd yn y chwedegau. Gellid dadlau bod Wilbert y dyn iawn, yn y lle iawn, ar yr union adeg yr oedd ei angen. Gwelwyd cynulleidfaoedd a oedd wedi eu hamddifadu or cyfle i weld cynyrchiadau proffesiynol Cymraeg yn heidion awchus ir theatrau. Syn dod min l at lythyr fy nghyfaill.

Heddiw, er fod actorion proffesiynol mor niferus gwlydd tatws, maen sefyllfa wahanol. Mae yna ddigon o gwmnaun teithio etifeddion y cwmni cyntaf hwnnw a digon o amrywiaeth o ddramu. Ond trist fu gweld cynyrchiadau proffesiynol yn chwarae i theatrau hanner gwag yn y blynyddoedd diweddar. Hawdd digalonni a dod ir casgliad mai byd y couch potatoes ydi hi bellach. Yr ydym mewn perygl o gollir ymroddiad hwnnw a oedd yn nodweddur mudiad amatur yr ysfa yna i ddod i wybod mwy am y theatr, i wella sgiliau, i fod yn fwy beirniadol o berfformiadau. Sylweddolodd Wilbert werth yr union frwdfrydedd yna ac fei defnyddiodd. Llwyddodd i ffrwyno ac addasu elfennau goraur theatr amatur i sefydlu theatr broffesiynol Gymraeg.

Yr oeddwn yn bresennol yn ddiweddar yn y cyntaf or cyrsiau hyfforddi y soniais amdanynt yn y rhifyn diwethaf. Braf oedd gweld criw o amaturiaid nerfus, swil ac ansicr yn ystwytho ac yn ymlacio dan gyfarwyddyd meddylgar Cefin Roberts. Tua diwedd y prynhawn, a hwythaun ymdrin deialog, fei clywais yn annog Chwiliwch am air allweddol pob brawddeg. Dwin cofio Wilbert yn deud Go brin y byddwch chi angen pwysleisio mwy nag un gair mewn brawddeg.

Pryd clywais ir cyngor yna or blaen! Dyna fin l lle cychwynnais i. Calondid or mwyaf oedd clywed un or talentau mwyaf disglair a hyfforddwyd gan Wilbert yn parhaur traddodiad o hyfforddir amatur. Tra peryr traddodiad hwnnw fe beryr theatr amatur a dyna ffynhonnell gyfoethocaf cynulleidfaoedd y dyfodol. Gallaf fod yn fwy hyderus wrth ymateb i lythyr fy nghyfaill.

awdur:George Owen
cyfrol:407/408, Rhagfyr 1996/ Ionawr 1997

I archebu copïau o'r cylchgrawn cysylltwch â'r cyhoeddwyr:
bARN
Gwasg Dinefwr
Heol Rawlings
Llandybie
Sir Gaerfyrddin
SA18 3YD
ffôn: 01269 851640
ffacs: 01269 851046
swyddfa@cylchgrawnbarn.com
www.cylchgrawnbarn.com

Privacy Policy | Contact Us | ©2006 keith morris / red snapper web designs / keith@artx.co.uk