Theatre in Wales

Archif atodiadau theatr bARN ers 1992

Actorion vs Awduron Pwy Biar Sgript?

Wrth i fwy a mwy o actorion droi eu llaw at sgriptio, mae yna bryder fod dyddiaur awdurn unigol yn dirwyn i ben, a bod sgrifennu fformiwlan disodli creadigrwydd. Stori: MENNA BAINES.

Prin ei fod yn beth newydd. Maen debyg fod actorion wedi bod yn sgrifennu dramu or cyfnod Groegaidd ymlaen. Actor oedd Shakespeare, actor oedd Molire ac mae digon o enghreifftiau mewn cyfnodau yn nes atom ni, gan gynnwys pobl fel Harold Pinter ac Edward Bond heddiw. Ar wahn i rai a aeth dros y ffin fel Emlyn Williams, maen fwy anodd meddwl am enghreifftiau Cymreig, gan mai difyrrwch amser hamdden ac nid bywoliaeth fu ymwneud r ddrama tan ddyddiau Cwmni Theatr Cymru. Saunders Lewis, John Gwilym Jones, Huw Lloyd Edwards, Gwenlyn Parry doedd yr un ohonynt yn actio, ac eithriadau hyd yn oed heddiw yw pobl fel Michael Povey, Geraint Lewis neu John Glyn Owen sydd wedi gwneud eu marc yn y ddau faes.

Ac eto, mae actorion wedi bod yn sgrifennu ir theatr Gymraeg ers y saithdegau. Efallai nad yw eu henwau wedi ymddangos ar bosteri, ond frwyth cyd-sgrifennu rhwng actorion oedd sioeau cynnar, cofiadwu Bara Caws. Er fod y cwmni hwnnw bellach wedi troi fwyfwy at awduron unigol, mae Theatr Gorllewin Morgannwg a Brith Gof yn dal i gynnal y traddodiad o gyd-sgrifennu yn y stafell ymarfer.

Yn awr, mae symudiad tebyg ym myd y ddrama deledu oddi wrth yr awdur unigol tuag at yr actorion eu hunain. Mae hanes cyfres fel Pris y Farchnad yn enghraifft ddiweddar. Er mair awdur Wiliam Owen Roberts a ysgrifennodd y cyfresi cyntaf or ddrama hon am gymuned amaethyddol ariannog yn y Gorllewin, roedd yr un ddiweddaraf wedii sgrifennu gan rai or actorion eu hunain ar y cyd cyfarwyddwr, Tim Lyn. Mae cyfres ddrama arall syn dechrau fis nesaf hithau wedii sgrifennu gan ddau or actorion, Bryn Fn a Bethan Dwyfor.

COLLI AWDUR, COLLI CREFFT?

Mae chwalur ffin rhwng dwy grefft yn poeni amryw o bobl, yn eu plith awduron syn ceisio gwneud bywoliaeth o sgrifennu. Er nad oes neb yn gwadu na all ambell actor sgrifennu a bod cyd-sgrifennun gallu gweithio mewn rhai amgylchiadau, mae yna bryder y bydd ffasiwn yn troin norm. Os digwydd hynny, mae yna ofn y bydd sawl peth yn cael ei aberthu.

Mi fasan well petai pawb yn cadw at ei grefft ei hun, meddai Eigra Lewis Roberts, awdur Minafon ar addasiad teledu diweddar or Wisg Sidan. Dwin poeni fod yna ryw agwedd yn datblygu mai dim ond geiriau ydi sgript, ac y gwneith rhyw efylychiad o sgwrs ochr ffordd y tro. Ond mae on fwy na geiriau mae eu cyfuno nhw, eu cydio nhw yn ei gilydd yn gyfanwaith, yn grefft.

Maer dramodydd ar darlithydd William Lewis yntaun gweld y dramodydd unigol yn mynd yn llai a llai pwysig ac yn gweld rhai or hanfodion yn mynd ar goll wrth wneud yr hyn y maen ei alwn sgwennu trwy bwyllgor.

Mae yna beryg cymysgu arddulliau, peryg colli golwg ar thema a gweledigaeth ganolog, a pheryg hefyd fod pethau cymhleth yn cael eu symleiddio mae hynnyn digwydd yng ngwaith ambell gwmni theatr Cymraeg heddiw. Pwrpas theatr, i mi, ydi dangos cymhlethdod pethau.

Sgrifennu fformiwla, ar y llaw arall, ywr rhan fwyaf o sgrifennu teledu. Yn l Gareth Miles, awdur cnwd o ddramu llwyfan a ffilm, ni ellir disgwyl dim byd arall pan fo cynhyrchwyr, cyfarwyddwyr ac actorion yn sgrifennu trwyi gilydd.

Nwydd, cynnyrch ydi sgript i bobl yn y cyfryngau, ac maen rhaid cydymffurfio fformiwla. Mae hynnyn ffurf ar sensoriaeth sensoriaeth anweledig y Gorllewin. Un enghraifft or peth ydir rheidrwydd i gael diweddglo hapus, y feelgood factor. Mewn drama ac mewn sgript fel mewn unrhyw lenyddiaeth, mae angen y feelbad factor hefyd, neu mae awdur yn dweud celwydd am y byd. Mae unrhyw awdur gwerth ei halen yn ymwybodol or sensoriaeth yma, ac yn dod o hyd i ffyrdd heibior peth. Ond mae actorion, cyfarwyddwyr, a chynhyrchwyr yn cydymffurfion hollol ddigywilydd r status quo.

Mae rhai o bleidwyr cyd-sgrifennu rhwng actorion wedi dweud ei bod yn ffordd newydd, arbrofol o greu. Ddim o gwbl, meddair awdur o Bontypridd.

Pres syn rheoli awch y farchnad elw ar pwysau i wneud rhaglenni rhad. Mae gwneud heb awduron yn rhatach. Maer elfen greadigol yn mynd yn llai ac yn llai.

Fel y ddau arall, mae Gareth Miles yntaun credu bod ysgrifennun galw am ddoniau gwahanol i eiddor actor neur cyfarwyddwr. Mae gwaith diweddar yn dangos rhai or problemau syn codi wrth geisio gwneud dwy job ar unwaith, meddai.

Mae gwaith cyfarwyddwyr fel Tim Lyn, Endaf Emlyn a Karl Francis yn dechnegol wych mae ganddyn nhw lygad arbennig. Ond mae gwaith y tri ohonyn nhwn dioddef o diffyg strwythur, diffyg cydbwysedd cymeriadau a diffyg amrywiaeth goslef.

OR LLIFOLAU AT Y DDESG

Nabod Llwyfan profiad Mari Gwilym

I Mari Gwilym, mae actio wedi arwain at sgrifennu yn ddigon naturiol. Bun actio gyda Theatr Bara Caws am flynyddoedd ac yn awr maer cwmnin llwyfannu ei drama gyntaf i oedolion.

Efo Bara Caws ddechreuais i actio, dwi wedi gweld bob dim maen nhw wedii wneud, a fan hyn ydir lle gorau i mi ddechrau sgwennu, os am sgwennu. Nid awydd sydd wedi cydio ynddi dros nos yw hwnnw bu ynddi erioed, meddai, ac ers blynyddoedd bun creu deunydd ar gyfer plant, yn sgriptiau teledu, radio a llwyfan. Maen cyfadde mai ofn methu sydd wedi ei rhwystro hyd yn hyn rhag derbyn gwahoddiadau Bara Caws i droi ei llaw at ddrama i oedolion. Yn awr mae hi wedi mentro, ar canlyniad yw Henwalia, a fydd yn teithio yn ystod y mis nesaf - drama am hen ddyn sydd dan fygythiad yn ei gatre ei hun mewn tref Gymreig.

Ffactor allweddol wrth fynd ati oedd ei hadnabyddiaeth hi or cwmni yr oedd yn sgrifennu ar ei gyfer.

Rydw i wedi ystyried hanfod bodolaeth Bara Caws, sef drama gymuned. Rydw ni wedi sgwennu hon efor gymuned yma yng Ngwynedd mewn golwg, ond dwin gobeithio y bydd pobl yn gweld ei bod hin berthnasol i gymunedau ym mhob man. Roedd y profiad ymarferol o weithio i gwmni prin ei adnoddau technegol hefyd yn pennu natur y ddrama.

Mae unrhyw un syn actio i Bara Caws hefyd yn gorfod dod yn gyfarwydd ag agweddau eraill y gwaith o lwyfannu drama yn gorfod helpu i lwytho a dadlwythor set ac yn y blaen. Mae gan rywun syniad felly lle maer ffiniau er enghraifft, maen rhaid cadwr cast yn fach, a phenderfynu ar un lleoliad a set sydd ddim yn newid.

Maern profiad o greu cymeriadau yn fantais arall ir actor syn troi at sgrifennu, meddai. Pan mae actor yn creu cymeriad, mae on meddwl am y cymeriad yna mewn termau ehangach na be sy yn y sgript ei hun. Mae rhywun yn dyfeisio byd cyfan ir cymeriad y tu hwnt ir geiriau eu hunain. Ond maen ymwybodol y gall yr union gryfder hwnnw droin wendid, wrth ir actor feddwl gormod am gymeriad ar draul y cynllun cyfan.

Mae gan actorion lot iw ddysgu, fel pawb arall, ac mi fydda in chwys doman ar y noson gynta os medra i ddod yno o gwbl!

Cerdded y Ln Goed profiad Bryn Fn a Bethan Dwyfor

Ln Goed yw enw drama gyfres newydd a fydd yn cael ei dangos ar S4C yn ystod Tachwedd a Rhagfyr. Maen ymdrin chymhlethdodau perthyn trwy ddilyn hynt a helynt aelodau o ddau deulu sydd ynghlwm wrth ddarn o dir. Maer Ln Goed yn rhedeg drwyr tir, ac yma y daw rhai or prif gymeriadau i feddwl ac ystyried a gwneud penderfyniadau.

Byddair awduron eu hunain wedi gallu gwneud gyda thipyn or llonydd gorffenedig y canodd R.Williams Parry amdano. Ond wrth gydweithio am y tro cyntaf ar sgript, fe ddysgodd Bryn Fn a Bethan Dwyfor fod brys a phwysau yn eiriau mwy perthnasol.

Fel yn achos Mari Gwilym a Bara Caws, fe ddeilliodd y prosiect o gysylltiad y ddau actor chwmni cynhyrchu. Bryn Fn awdur y gyfres i bobl ifanc Rhew Poeth a sgript ffilm Y Beicar gafodd y syniad gwreiddiol.

Ron i eisiau gwneud rhywbeth efo cefndir amaethyddol, lle roedd un digwyddiad yn lluchio pawb oddi ar eu hechel ac yn eu gorfodi nhw i ailedrych ar eu bywydau. Y peth pwysica on i eisiau ei drafod oedd y syniad o berthyn i le a ffordd o fyw arbennig.

Ac felly datblygodd esgyrn moel stori am gasgliad o bobl sydd theimladau gwahanol iawn am eu gwreiddiau gwledig. Roedd gan Sin Humphreys o Ffilmiau Bryngwyn ddiddordeb, a dyma roi Bryn a Bethan ar waith i sgrifennu. Yna dechreuodd y trafod, uwchben paneidiau diddiwedd ac yn ystod cyfnodau o ffilmio gwaith arall.

Mi fuasen ni wedi trafod hyd Ddydd y Farn petaen ni wedi cael llonydd, meddai Bethan, a oedd yn sgriptio am y tro cyntaf. Ond yn y diwedd roedd yn rhaid cael rhywbeth ar bapur.

Aed ati i greu synopsis, ac wedyn sgrifennu golygfeydd ar wahn. Ond dim ond y dechrau oedd hynny. Bun rhaid ailfeddwl am sip y gyfres ar l i S4C ddweud eu bod eisiau chwe phennod hanner awr yn hytrach na thair pennod awr. Yna roedd cyfyngiadaur gyllideb yn mynnu bod yn rhaid gwneud ambell beth mewn ffordd wahanol. Hyd yn oed ar l gorffen, doedd hi ddim yn fater o ollwng y sgript yn nwylor cyfarwyddwyr ac anghofio amdani, gan eu bod ill daun actio yn y ddrama.

Mae Brynyn disgrifior profiad o actio yn ei waith ei hun fel artaith, a doedd Bethan, hithau, ddim yn awyddus i ddechrau roedd hi am weld actores arall yn dod i gogwydd newydd ei hun ir gwaith. Ond yn y diwedd, ac amser yn brin, bun rhaid cytuno. O leiaf roeddent eisioes yn nabod y cymeriadau, ac wrth law pan oedd angen ailysgrifennu ambell ddarn. Ac fe ddaeth ambell ysbrydoliaeth yn ystod y cyfnod ffilmio ei hun.

Ddwy flynedd ar l rhoir gair cyntaf ar bapur, mae Bryn yn gobeithio bod cnewyllyn y ddrama a oedd ganddo yn ei ben wedi goroesi pob drafft a newid.

Yn y diwedd, galwad sydd yna ar bobl ddod yn l iw hardaloedd i sicrhau dyfodol cymunedau Cymraeg. Maen rhaid derbyn fod cefn gwlad wedi newid, ac maen rhaid derbyn fod cefn gwlad wedi newid, ac maen rhaid derbyn rhai datblygiadau newydd, maen rhaid arallgyfeirio. Ond beth syn bwysig ydi mai ni fel Cymry syn rheolir pethau yma.

Job anodd, job i un profiad Michael Povey

Fel sgrifennwr syn actio y mae Michael Povey yn meddwl amdanoi hun.

Mi fuaswn in sgwennu beth bynnag, hyd yn oed pe na bawn in actio, meddai. Dwi wedi poethshio efo sgwennu ers pan on in tua pedair ar ddeg, ond os dwin sn am rywbeth ag unrhyw werth iddo, dwi ddim ond yn cyfrir deng mlynedd dwytha, gan ddechrau efor ddrama deledu, Sul y Blodau. Honno oedd y trobwynt i mi. Ond er gwaethai brofiad daeth pum drama lwyfan oi law yn ystod y pedair blynedd ddiwetha, heb sn am waith teledu maen dal i gael sgrifennun anodd. Ac felly y dylai fod, yn ei farn ef.

Mae rhywun yn dysgu mwy am yr ochr dechnegol, ac mae profiad actio yn help o ran hynny, ond mae yna fwy na hynny iddo. Dwin meddwl fod yna lot o actorion yn penderfynu sgwennu heb sylweddoli mor anodd ydi o. Cymeriadau, a stori dyna syn gwneud drama. Hynny, a chlust i ddeialog ac yn anffodus, yn aml iawn dydi hynny ddim gan actorion Cymraeg heddiw.

Er ei fod ar hyn o bryd yn cyd-sgrifennu cyfres gomedi gyda Mei Jones, nid ywr gredwr yn yr egwyddor o gyd-sgrifennu cyn belled ag y mae theatr yn y cwestiwn.

Os oes gen ti syniad yn dy ben, dim ond ti fedar i sgwennu o. Yn y pen draw, dwin meddwl fod y bobl sydd eisiau dweud rhywbeth personol trwy ddrama yn mynd iw wneud o beth bynnag. Y gwir ydi fod angen mwy o sgriptwyr o bob math y rhai syn gallu cynnal yr holl stwff teledu sydd ei angen ar S4C, ar rhai sydd u gweledigaeth arbennig nhwu hunain. A ninnaun genedl mor fach, allwn ni ddim disgwyl mwy na dyrniad or ail fath mewn unrhyw gyfnod.

awdur:Menna Baines
cyfrol:405, Hydref 1996

I archebu copïau o'r cylchgrawn cysylltwch â'r cyhoeddwyr:
bARN
Gwasg Dinefwr
Heol Rawlings
Llandybie
Sir Gaerfyrddin
SA18 3YD
ffôn: 01269 851640
ffacs: 01269 851046
swyddfa@cylchgrawnbarn.com
www.cylchgrawnbarn.com

Privacy Policy | Contact Us | ©2006 keith morris / red snapper web designs / keith@artx.co.uk