Theatre in Wales

Archif atodiadau theatr bARN ers 1992

Mae gennym un, diolch...

Pam troi rhywbeth byw, organig yn sefydliad? Maer adolygydd drama DAVID ADAMS yn credu bod blas ffug ar yr ymgyrch am theatr genedlaethol.

Fei cawsom adeg Lloyd George, fei cawsom tua adeg y Rhyfel Byd Cyntaf, fe gododd ei phen yn y tridegau helbulus, ac eto yn y chwedegau radical. A ninnau nawr yn y nawdegau l-fodernaidd, yn edrych ymlaen at y Mileniwm, maer Drafodaeth Fawr gyda ni eto trafodaeth y Theatr Genedlaethol. Ond tra maer byd theatr yng Nghymru yn rhanedig ar y mater, rwyn amheus a ywr cyhoedd yn hidio taten.

Y tro yma, y rhai sydd wrthi yw Michael Bogdanov, cyfarwyddwr theatr, sosialydd, poblogeiddiwr a than yn ddiweddar, Julian Mitchell, dramodydd o Sais, rhyddfrydwr adain dde, elitydd. Criw brith ywr rhai sydd wedi galw ar ryw adeg neui gilydd am Theatr Genedlaethol Gymreig George Bernard Shaw, yr Arglwydd Howard de Walden, Harley Granville Barker, Lloyd George, Saunders Lewis a Richard Burton. Mewn gwirionedd, maen drafodaeth am gyflwr Cymru, am genedlaetholdeb a rhyngwladoldeb er nad ywr rhai syn cymryd rhan yn y drafodaeth yn siarad am ddim ond am theatr.

Lansiodd Michael Bogdanov yr ymgyrch ddiweddaraf gydag araith yn dathlur ffaith fod Prifysgol Cymru wedi ei wneud yn Athro Anrhydeddus, ynghyd maniffesto yn y Guardian rai dyddiaun ddiweddarach lle roedd yn cwyno am sgandal y methiant i sefydlu Theatr Genedlaethol Gymreig. Ymunodd Phil Clark, Cyfarwyddwr Theatr y Sherman a chefnogwr brwd i theatr gymunedol, ag ymgyrch Bogdanov. Neidiodd Neil Kinnock a Dafydd Elis Thomas ar y drol, a daeth Dedwydd Jones, Llundain, sgrifennwr selog yn y wasg a fflangellwr Cyngor y Celfyddydau, yn l ir llwyfan.

Mae sawl rheswm dros fod yn amheus ac yn sinigaidd ynghylch unrhyw ymgyrch am Theatr Genedlaethol. Y rheswm cyntaf, efallai, ywr amharodrwydd naturiol i gefnogi unrhyw beth yn dwyn yr enw Cenedlaethol yn ei deitl, yn enwedig pan nad oes unrhyw draddodiad go-iawn i gynnal y cysylltiad Theatr: does gan Gymru ddim rhan mewn hanes theatr yn yr ystyr syn cael ei dderbyn yn gyffredin, h.y. y traddodiad llenyddol Gorllewinol bwriadais dim ond rhyw ddeg ar hugain oed ywr traddodiad theatr Cymreig presennol. Doedd dim llysoedd nag eglwysi or math a esgorodd ar ddrama mewn rhannau eraill o Ewrop, dim dinasoedd i gefnogi dramu miragl, dim nawdd i gynhyrchu rhywun fel Shakespeare, a hyd 1960 dim darpariaeth theatr broffesiynol ar wahn ir cwmnau a ddeuai ar daith o Loegr ac Iwerddon.

A chymryd y gair theatr mewn ystyr fwy eclectig, efallai fod yna ddiwylliant perfformio gwerinol, anllenyddol wedi datblygu o ddefodau Celtaidd; efallai nad oedd. Efallai fod yna elfen berfformiadol gref yn y traddodiad barddonol a ffynnodd hyd y canoloesoedd cynnar ac a ddaeth o bosib yn rhan o is-ddiwylliant mwy poblogaidd; efallai nad oedd. Efallai mai arwyddion ysbeidiol o draddodiad cudd oedd y ffrwydrad bychan anachronistig o anterliwtiau a gafwyd gan Twm or Nant ai gyfoedion yn y ddeunawfed ganrif, eisteddfodau drama y can mlynedd diwethaf a gweithgaredd drama amatur y ganrif hon; ond mae yna esboniadau mwy tebygol. Na, am ba reswm bynnag, does gan Gymru ddim hanes go-iawn mewn theatr fel y meddyliwn ni amdani. Felly pam sefydliadoli traddodiad nad ywn bod yn Theatr Genedlaethol? Fel y rhan fwyaf o ymdrechion i ddisgrifio a diffinio hunaniaeth ddiwylliannol (ac aeth Gymru trwy ei sir or rheini yn ail hanner y ganrif ddiwethaf), maen ffug mor ffug r orsedd, y delyn Gymreig, gwisg genedlaethol, Ogi Ogi Ogi Max Boyce, arwyddlun y daffodil a buddugoliaeth rygbi fawr 1905, lle roedd y capten ac amryw oi dm yn Saeson.

A beth am y rhan or teitl syn dweud Cymru? Ac aralleirio Gwyn Alf, maen rhaid gofyn nid yn unig Pryd ond Lle roedd Cymru? Mae Theatr Genedlaethol Gymreig yn awgrymu unrhywiaeth ddiwyllianol fonolothig; ond does bosib fod cryfder Cymru yn y dyddiau l-fodernaidd hyn yn y ffaith ei bod yn gymysgryw, yn rhyngddiwylliannol, yn ddwyieithog, yn gyfoeth ei hamrywiaeth. Asc maer cyfan yman cael ei adlewyrchu yn ei theatr.

Mae yna broblemau ymarferol hefyd, wrth gwrs. Heb draddodiad o gynhyrchu prif lwyfan, o ble y dawr sgrifenwyr ar cyfarwyddwyr(heb sn am gorff o waith); gyda nawdd ir celfyddydau brinnach nag erioed, o ble y dawr arian i gwrdd chostau parhaus; a chyda chynulleidfa bosib gymharol fach, o ble dawr cwsmeriaid? Myn yr ymgyrchwyr y bydd Cymry alltud yn tyrrun l, y bydd y Loteri yn taflu ychydig filiynau i mewn ac mai twristiaid (diwylliant twf arfaethedig Caerdydd) fydd y rhan fwyaf or gynulleidfa. Gwlad fechan yw Cymru, gyda phoblogaeth lawer llai na Swydd Efrog, er enghraifft. Nid yw ei phrifddinas fawr mwy na Kingston-upon-Hull ac maen llai na Doncaster. Mewn termau Ewropeaidd, mae Caerdydd tuar un faint phrifddinasoedd Albania a Slofenia, a chymru yr un faint Latfia. Efallai fod yr holl weithgaredd theatrig eisioes yn anghymesur r boblogaeth, ond mae bron hanner pobl Cymru yn mynd ir theatr o leiaf unwaith y flwyddyn. Mae ymgyrch Bogdanov yn anghywir wrth honni bod theatr wedi methu dod o hyd i gynulleidfa yng Nghymru y gynulleidfa fwyaf bosib syn gymharol fach, dynar cwbl.

Yn eironig, dawr Drafodaeth Fawr ddiweddaraf am Theatr Genedlaethol ar amser pan for theatr yn Lloegr mewn cyflwr enbyd. Mae gwerth canrifoedd o ddatblygiad o ddramu crefyddol yr Oesoedd Tywyll trwy ddramu miragl y canoloesoedd i lawnder cyfnod Shakespeare ai gyfoedion,or ailadeiladu a fu ar y traddodiad ar l yr Adferiad i ffraethineb cain y ddeunawfed ganrif, ac o gydwybod gymdeithasol yr Edwardiaid i ddramu cegin gefn y pumdegau a gwaith prif ffrwd lluosogaethol heddiw maen edrych fel pe bair cyfan ar fin chwalu o fewn degawd wrth i gonglfaen y theatr Seisnig, y cwmni rep fel yi gelwir, fygwth diflannu unwaith ac am byth. Tua hanner cant ohonynt sydd ar hyd a lled Lloegr, y cwmnau hyn sydd ynghlwm wrth adeilad ac syn hyfforddi a cyflogi actorion, cyfarwyddwyr, dylunwyr a thechnegwyr, gan gyflwyno gwaith dramodwyr byw yn ogystal meistrir gorffennol. Yn awr, maen ymddangos y gallent gael eu disodli gan tua dwsin o uwch-gwmnau a fydd yn ailgylchu yr un set o glasuron hyd syrffed. Maer theatr yn Lloegr yn edrych yn llegach.

Mewn cymhariaeth, maer theatr yng Nghymru yn iach. Maer traddodiad gwneud hwnnw wedi gwreiddio a gwaith yr arloeswyr y cwmnau Theatr Mewn Addysg/Theatr Gymunedol, Cardiff Lab, Moving Being bellach wedi dwyn ffrwyth mewn gwaith cyffrous. Nid ywr theatr hon yn perthyn o gwbl i draddodiad drama naturiolaidd Lloegr; yn hytrach, maen codi o amrywiaeth drawiadol o ffurfiau syn rhydd oddi wrth lyffeitheiriaur traddodiad theatr llenyddol Gorllewinol. Drannoeth ymddangosiad erthygl Michael Bogdanov yn y Guardian, er enghraifft, gwrandewais ar Tower, drama farddonol, wleidyddol, wych Greg Cullen, y dramodydd o Bowys, wedii chynhyrchu yng Nghaerdydd ai darlledu ar Radio 4. Yr un wythnos roedd Volcano Theatre, y cwmni o Abertawe, wrthin dadadeiladu Ibsen yn ei cynhyrchiad How to Live, yn Watermans yn Llundain. Roedd g_yl sgrifennu newydd Made in Wales, Trouble and Desire, yn cael ei chynnal yn y Point, Bae Caerdydd, ac roedd archwiliad sxyfrdanol Ed Thomas o Gymrur dychymyg, Song for a Forgotten City (Y Cwmni), yn teithio i Aberystwyth a Llanfair ym Muallt cyn symud ymlaen ir Royal Court. Yn y cyfamser roedd y cwmni theatr gorfforol a Abertawe, Frantic Theatre, yn cymryd golwg newydd ar Look Back in Anger John Osborne ac yn agor eu cynhyrchiad ailweithio egnol diweddara, Volpone, yng Nghanolfan Celfyddydau Taliesin. Ym Mharc yr Arfau lansiodd Dalier Sylw gomedi wedii gosod ym myd rygbi, i gyd-daro r gm ryngwladol rhwng timau merched Cymru ac Iwerddon. Parhaodd tymor Theatr y Sherman/HTV o ddramu amser cinio, felly hefyd yr _yl Dawns Anibynnol yn y Chapter, gyda thros ugain o ddigwyddiadau. Yr wythnos gynt, cafwyd teledu cyffrous yn nangosiad S4C O Y Pen Bas/Y Pen Dwfn Brith Gof. Ledled Cymru roedd yna gwmnau amatur yn perfformio mewn neuaddau pentre ac ysgolion. Yn fwy confensiynol, roedd Cwmni Theatr y Sherman yn teithio gyda Romeo and Juliet, Cwmni Theatr Gwynedd wedi cyrraedd Caerdydd gyda fersiynau Cymraeg a Saesneg o Cwm Glo Kitchener Davies a Mrs Warrens Proffesion Cwmni Theatr Clwyd newydd gychwyn ei daith yn yr Wyddgrug. Y cyfan, bron yn ddieithriad, yn newydd, yn arbrofol, yn wahanol, yn Gymreig neun Gymreig ei flas, a hyn oll er gwaetha sgandal y methiant i greu Theatr Genedlaethol.

Ers yr wythnos honno mae llawer wedi newid yn y byd theatr Cymreig; y mae, wedir cyfan yn ddiwylliant organig. Ond rwyn credu bod yr amrywiaeth y gallaf i ei gweld bron bob dydd or wythnos yn cynrychioli gwir theatr genedlaethol Cymru. Heb briflythyren ac fel arfer heb adeiladau theatr confensiynol.

awdur:David Adams
cyfrol:401, Mehefin 1996

I archebu copïau o'r cylchgrawn cysylltwch â'r cyhoeddwyr:
bARN
Gwasg Dinefwr
Heol Rawlings
Llandybie
Sir Gaerfyrddin
SA18 3YD
ffôn: 01269 851640
ffacs: 01269 851046
swyddfa@cylchgrawnbarn.com
www.cylchgrawnbarn.com

Privacy Policy | Contact Us | ©2006 keith morris / red snapper web designs / keith@artx.co.uk