Theatre in Wales

Archif atodiadau theatr bARN ers 1992

Pedwar Llais

State of Play: Four Playwrights of Wales, Gol. Hazel Walford Davies, Gomer, 19.95

Dyma stepen drws o lyfr syn taflu goleuni, na, syn llifoleuo gwaith pedwar dramodydd Cymreig dau fewnfudwr, Greg Cullen a Charles Way, Dic Edwards, yn enedigol o Gaerdydd, ar Cymro Cymraeg, Edward Thomas. Dyma bedwarawd gwahanol iawn o ran eu cynnyrch hefyd, pedwar perspectif gwahanol sydd, gydai gilydd, yn cynnig rhyw fath o weledigaeth, ac yn sicr tystiolaeth ddigon fod y theatr yng Nghymru sydd wedi ei chladdu cyn ei dydd sawl gwaith yn ddiweddar yn fyw ac yn iach. Nid yw talent wastad yn hawlio cynulleidfa.

Tarddodd y gyfrol o gyfres o weithdai a drefnodd Hazel Walford Davies yn Theatr y Werin yn Aberystwyth yn 1997. Gyda phedwar ar hugain o draethodau newydd, ynghyd saith deg o luniau cynyrchiadau, mae yma bron i bedwar cant a hanner o dudalennau heriol, dadleuol a dadansoddol.

Maen anodd gwybod yn iawn pwy yw darllenwyr llyfr or fath, gydag arddulliau ysgrifennu yn mynd or slic ir astrus yn ddisymwyth. Ond yn ei rhagarweiniad mae Hazel Walford yn dweud bod y gyfrol yn ateb angen gan weithwyr theatr, beirniaid, academyddion, myfyrwyr ac aelodau or cyhoedd am berspectifau beirniadol ar waith dramodwyr sydd, a dyfynnu, yn working out of Wales at this time. (Defnyddiar golygydd yr ymadrodd Americanaidd working out of yn fwriadol, i gwmpasur amrywiaeth o ffyrdd y maer dramodwyr yn defnyddio Cymru yn eu gwaith). Does dim dwywaith fod beirniadaeth ddeallus ar ddrama wedi bod yn brin iawn yng Nghymru ac mae llyfr fel hwn yn gam ir cyfeiriad iawn, ac yn ychwanegiad at lyfrau diweddar megis Staging Wales a Stage Wales. Teimlais, er hynny, fod un traethawd bron yn annarllenadwy, sef Tryweryn of the Soul, astudiaeth David Rabey o ddrama Ed Thomas, Flowers of the Dead Red Sea. Gallwn ddyfynnu o unrhyw ran or traethawd ac ennill lle yn Pseuds Corner yn Private Eye.

Ceir yn y gyfrol adolygiadau, a gyhoeddwyd mewn gwahanol lefydd, o weithiaur pedwar, a darllenais y rhain gan sylweddoli pa mor enbyd o isel yw lefel deallusol y sylw i ddrama yn y papurau dyddol. Yn aml nid yw adolygiad yn ddim byd mwy na broliant y cwmni ei hun wedi ei ailwampio.

Y traethawd mwyaf heriol, yn ei ffordd, yw ysgrif Dic Edwards o Lanbed amdanoi hun, lle maen esbonio pam na fedr ei ystyried ei hun yn Gymro. Maen meddwl bod undod yn angenrheidiol ar gyfer diwylliant a bod Wales heb yr un undod Cymru, gan fod gan Gymru iaith syn medru uno. Esbonia mai drama Eugene ONeill, Bound East for Cardiff, oedd un or dylanwadau cyntaf arno. Mae pobl syn byw mewn porthladdoedd wastad yn edrych allan, dros y mr, tuag at y byd, yn l Dic Edwards, a dywed mai felly y mae yntaun chwilio am ddeunydd iw ddramu. Maen esbonio sut y mae twpdra yn un oi themau cyson. Cawn gliw hefyd pam nad ywn ddramodydd mwy ffasiynol. Ei fentor, Sophocles iws Glaucon, yw Edward Bond, a chawn hanner deialog-trwy-lythyr rhwng y ddau - maen biti na chawn ddarllen llythyrau Dic Edwards. Nid yw Bond yn ffasiynol bellach ac mae yna beryg fod disgybl yn dilyn ei athro at allor anffasiynoldeb. Maer ddau, yn eu gwahanol ffyrdd, yn awduron gwleidyddol, gyda dicter yngl_n r byd ai bethau pethau fel annemocratiaeth ac annhegwch dyn tuag at ei gyd-ddyn heb fod ymhell dan wyneb eu geiriau. Ond does dim amheuaeth yngl_n u crefft.

Maer bardd llwyfan nar proffwyd diwylliannol hwnnw, Ed Thomas ar unig un or pedwar syn obsesiynol yngl_n Chymru yn hawlio ychydig mwy o sylw nar tri arall a chawn gyfweliad rhwng golygydd y gyfrol ar Mesmer o Gwmgiedd. Cynhaliwyd y cyfweliad hwn yn America, gydar dramodydd yn rhannu ei obeithion y bydd Cymrur dyfodol yn wlad sydd wedi tyfu lan, wedii diffinio ei hun ac syn rhydd o ystrydebau. Maen cyffesu nad ywn mynychur theatr rhyw lawer. Mae ganddo lein ar hyn, dyfyniad parod am y llall. Mae gan y dyn farn am bopeth. Dim rhyfedd felly fod David Adams yn agor ei draethawd ef am y dramodydd gyda rhybudd am ei huotledd: Edward Thomas... soundbites supplied...at best a committed but hopelessly romantic rent-a-gob. Ond mewn ymdriniaeth ddeallus, maen dangos bod yna fwy na hynny ir efengylwr ar entrepeneur diwylliannol hwn, gan ddadlau yn argyhoeddiadol tawr teulu, yn llythrennol ac yn drosiadol, yw gwir destun ei waith.

Mae Katie Gramich yn chwilio am y fam goll yng ngwaith Edward Thomas ac yn asesur tadau diffygol. Oi safbwynt ffeminyddol cred hi fod y ffordd y maer dramodydd yn gwawdio gwrywdod y dynion ac yn parodor Fam Gymreig yn ei ddramu yn ansefydlogir status quo patriarchaidd.

Mae Charle Way, fel Edward Thomas, wedi ei swyno gan America ac mae ei draethawd ar Dead Mans Hat yn cymharur ddrama r ffilm Shane. Dyn tawel, addfwyn yw Charles Way a thra mae Edward Thomas ai gwmni Fiction Factory yn harneisio holl rym y peiriant marchnata, mae presenoldeb yr awdur hwn yn llai amlwg. Ar ddiwedd ei ysgrif amdanoi hun maen rhannu ei obeithion am gwmni drama Cymreig sydd yn aeddfed, syn gweithio dan arweiniad cryf ac syn gyfartal gyda chwmnau sydd wedi cael canfas mawr i weithio arno adlais or hen freuddwyd am theatr genedlaethol efallai.

Mae Charles Way wedi ysgrifennu nifer o ddramu ar gyfer plant, gan ddangos dawn ddiamheuol i ddiddanu cynulleidfa ifanc heb fod yn nawddoglyd nac ysgrifennu dros eu pennau. Mae hefyd wedi mentro i fyd teledu, ac roedd adolygiad gan y bardd Nigel Jenkins oi gerdd deledu No Borders yn fatgoffa am y farddoniaeth sydd iw chlywed yn holl waith yr awdur hwn. Dyma sut maen disgrifio bywyd y rheini sydd yn eu harddegau ac yn byw mewn trefi bychain ar y Gororau: Time passes slowly for the young/ in these dull towns, until that kiss,/ that lifts the gate/ and lets them through/ leaving the child staring back...

Dewisia Greg Cullen brodor o gymuned Wyddelig Llundain, ond yn byw yn Llandrindod ble maen gyfarwyddwr Theatr Ieuenctid Canol Powys ganolbwyntio yn ei ysgrif amdanoi hun ar ei ddrama Frida and Diego, am yr artistiaid o Fecsico. Dywed mair hyn y mae ei fagwriaeth ddosbarth gweithiol wedii roi iddo yw ansicrwydd, trwy ei roi mewn sefyllfa lle mae pobl yn tanbrisio ei waith ac yntau heb yr hunanhyder i wneud unrhyw beth yn ei gylch. Gwl ei waith mewn ffordd syml: maen gweld ei hun rywle rhwng geni a marwolaeth ac yn gweld ei waith ysgrifennu fel ffordd o geisio dysgu sut i fyw a pha bethau syn werthfawr. Yn ei ysgrif ar ei waith mae David Ian Rabey yn agor gydar syniad y byddai Greg Cullen, petain nofelydd o America Ladin, yn ennill parch a bri yn go sydyn oherwydd y byddain bosib wedyn ei gategoreiddio fel realydd hudol, fel Isabel Allende a Gabriel Garcia Marquez. Dramodydd yw hwn syn gweu chwedlau cain sydd wedi eu gwreiddio yn realiti gothrwm gwleidyddol. Wrth ddarllen amdano teimlais gywilydd nad ydwyf wedi gweld yr un ddrama oi waith ar lwyfan, ond o leiaf maer sylw a gaiff yn State of Play yn sicrhau y bydd un pen l arall mewn rhyw theatr neui gilydd ym Mhowys yn y dyfodol.

Maer llyfr yn cloi gyda dau draethawd syn chwilio am yr hyn syn gyffredin neu ddim yn gyffredin rhwng gwaith y dramodwyr. Mae Roger Owen yn ystyried sut y mae metafforau cymdeithas a chenedl yn gweithio yn nramu Charles Way, Dic Edwards ac Edward Thomas. Mae cymeriad Dic Edwards byth a beunydd yn cynnig llwyfan i ddadleuon yngl_n democratiaeth. Mae Charles Way yn dewis dwy ffordd i greu perthynas iw gymeriadau mae yna deulu i berthyn iddo, ac ir actorion ar gynulleidfa mae yna gymuned i fod yn rhan ohoni. Man i freuddwydio ywr llwyfan i Edward Thomas, man ble mae realiti yn cael ei ailddiffinion gyson gan y cymeriadau. Pair Dadeni Ywr theatr ir dramodydd hwn, medd Roger Owen, a gall yr egni ar gyfer yr adfywiad ddod o bron unrhyw gyfeiriad. Iaith, yn anad dim, syn caniatur dadeni, yn enwedig mewn drama megis Flowers of the Dead Red Sea, ble mae chwarae ar eiriau, dyfyniadau a jcs yn cymysgu yng nghawl y lladd-dy ble mae Mock a Joe, fel Vladamir ac Estragon, yn aros i rywbeth ddigwydd.

Yn y traethawd olaf mae Gill Ogden yn trafod America a Theatr y Cenhedloedd Bychain. Gan ddyfynnu Robert Crawford a ddywedodd ei fod yn nodweddiadol o lenyddiaethau llai fod popeth ynddynt yn wleidyddol, maen nodir ffaith taw er mai Edward Thomas ywr unig un syn datgan bod ganddo ddiddordeb mewn hunaniaeth genedlaethol, fod Dic Edwards a Charles Way hefyd yn ein hatgoffa am rl theatr fel yr unig le ar l ble gellir trafod pethaun gyhoeddus. Trafodir yma ler Freuddwyd Americanaidd yn ein bywydau ni an cymdogion Celtaidd. Yn draddodiadol mae hunaniaeth cenedl fechan yn troi ffeithiau hanesyddol yn chwedlau byw, yn gwasgu emosiynau mawr o ddigwyddiadau a mythau megis Brad y Llyfrau Gleision, Newyn Iwerddon, Madog a hanes y Wladfa. Ceir yma gyd-destun defnyddiol iawn wrth gasglu tystiolaeth am sut mae Brian Friel, Arthur Miller, Dic Edwards, Marie Jones et al. Yn delio gyda thema mor fawr.

Dyma lyfr sydd nid yn unig yn talu sylw manwl i waith llwyfan cyfoes, ond sydd hefyd yn anrhyddedur dramodydd yn cyhoeddi ei fod yn werth ei drafod a bod ei waith yn werth ei weld. Yn hynny o beth mae Hazel Walford wedi gwneud cymwynas ;r theatr, gan roi inni un prawf arall nad ydym cweit mor anweladwy ag yr ofna Edward Thomas. Cawn weld beth ddaw o ymgynghoriad Cyngor y Celfyddydau yngl_n dyfodol y theatr. Yn y cyfamser bydd y llyfr yman ein hatgoffa ni fod dramodwyr da, yn oes y sinema ar Nintendo, yn dal i osod cymeriadau ar lwyfan i chwilio am eu gwirioneddau, a thrwy hynny am ein gwirioneddau ni.

awdur:Jon Gower
cyfrol:424, Mawrth 1999

I archebu copïau o'r cylchgrawn cysylltwch â'r cyhoeddwyr:
bARN
Gwasg Dinefwr
Heol Rawlings
Llandybie
Sir Gaerfyrddin
SA18 3YD
ffôn: 01269 851640
ffacs: 01269 851046
swyddfa@cylchgrawnbarn.com
www.cylchgrawnbarn.com

Privacy Policy | Contact Us | ©2006 keith morris / red snapper web designs / keith@artx.co.uk