Theatre in Wales

Archif atodiadau theatr bARN ers 1992

Yr Ifanc a W^yr

Mae Cyngor y Celfyddydau newydd gyhoeddi dogfen or enw Y Celfyddydau a Phobl Ifanc yng Nghymru, a fydd yn sail i strategaeth newydd yn y maes. Un or gweithgor ai paratodd oedd JEREMY TURNER, ac yma maen trafod gwerth a photensial un or gweithgareddau

Tueddir i roi pob gweithred syn cynnwys plant neun bobl ifanc a theatr o dan yr un teitl; i rai, panto yw unrhyw gynhyrchiad i blant ac actio yw unrhyw weithgaredd lle caiff plant neu bobl ifanc brofiad o ddefnyddio technegau drama a theatr. Ond maer mannau cyfarfod rhwng theatr a phobl ifanc (defnyddir pobl ifanc yma i gynrychioli plant a phobl ifanc yn eu harddegau) yn niferus ac yn amrywiol eu bwriadau:

(i) Theatr-mewn-addysg (ThMA) theatr a grir gan gwmnau theatr proffesiynol iw pherfformio i bobl ifanc yn eu hysgolion. Gan amlaf, bydd cywaith ThMA wedii seilio ar agweddaur Cwricwlwm Cenedlaethol, a phob cywaith wedii saerno ar gyfer oedran arbennig. Mae gan Gymru rwydwaith unigryw a gwerthfawr o wyth cwmni ThMA (sydd, ysywaeth, yn wynebu bygythiad deublyg o du Cyngor y Celfyddydau ar Swyddfa Gymreig).

(ii) Theatr i gynulleidfaoedd ifanc eto, theatr a grir gan artistiaid proffesiynol, ond nad ydywn gwasanaethu anghenion y Cwricwlwm; gall amrywio o addasiad o lyfr i bortread o chwedloniaeth a dramu confensiynol a chanddynt themu dwys ac ystyrlon sydd pherthnasedd i bobl ifanc o ran thema ac arddull.

(iii) Astudiaethau drama theatr mae llawer o bobl ifanc yn astudio drama ar ryw adeg mewn ysgol neu goleg, gan gynnwys astudiaethau academaidd neu ymarferol o ddramu, dyfeisio gwaith newydd, arbrofi gydag arddulliau perfformio amrywiol, sgriptio, gwaith technegol a chynllunio a chymeriadu.

(iv) Drama-mewn-addysg defnyddir technegau drama, gan gynnwys chwarae rl, dyfeisio stori neu olygfa yn fyrfyfyr, gwaith symud, er mwyn archwilio a dysgu pynciau a themu eraill.

(v) Cynyrchiadau ysgol nad ydynt, bob tro, yn rhan o waith cwricwlaidd. Gallant amrywio o gynyrchiadau o waith Shakespeare i ddramu cerdd, a gwaith wedii ysgrifennun arbennig ar gyfer y disgyblion. Mewn un ysgol, rai blynyddoedd yn l, defnyddiwyd hanes hen reilffordd ar gyfer gwaith thematig traws-gwricwlaidd a esgorodd ar gynhyrchiad theatr.

(vi) Drama ac opera amatur er nad yw am drams yn withgaredd penodol ar gyfer pobl ifanc, caiff llawer ohonynt brofiad gwerthfawr yn y maes yma.

(vii) Gweithdai drama mae nifer o fudiadau a chlybiau ieuenctid yn defnyddio technegau a gemau drama, gwaith byrfyfyr a chwarae rl fel adloniant neu fel gweithgaredd creadigol ynddoi hun, heb iddo arwain bob tro at berfformiad; gwneir hyn i adeiladu ymdeimlad o berthyn i dm, i annog cydweithio, i fagu hyder a hunan-barch ac i archwilio pynciau cymdeithasol sydd o bwys a diddordeb i bobl ifanc.

(viii) Theatr Ieuenctid theatr a berfformir gan bobl ifanc, y tu allan ir ysgol; fei harweinir, gan amlaf, gan oedolion sydd phrofiad o theatr yn amatur, yn broffesiynol neu o fewn y system addysg.

Er gwaethar ffaith fod nifer o weithgareddau theatr ieuenctid wedi cael eu torri neu eu hisraddion ddiweddar (er enghraifft Theatr Ieuenctid Clwyd), mae cyhoeddiad diweddar Cyngor y Celfyddydau, Y Celfyddydau a Phobl Ifanc yng Nghymru, yn profir angen i ddatblygu mwy o weithgareddau celfyddydol i bobl ifanc fod yn rhan ohonynt. Yn 1992 cyhoeddwyd dogfen arall berthnasol gan Gyngor Ieuenctid Cymru, sef Datganiad y Cwricwlwm: Gwaith Ieuenctid ar gyfer Cymru. Maer ddogfen yn cynnig pedair prif elfen y gellir eu defnyddio i gynllunio ac i fesur effeithiolrwydd gweithgareddau ieuenctid o unrhyw fath. Awgrymar ddogfen y dylai gwaith ieuenctid gynnig cyfleoedd i bobl ifanc syn:

Addysgol yn galluogi pobl ifanc i sicrhaur sgiliau, yr wybodaeth ar agweddau syn angenrheidiol i adnabod, amddiffyn a gweithredu ar eu hawliau au cyfrifolodebau fel unigolion ac fel aelodau o grwpiau a chymunedau yn lleol, yn genedlaethol ac yn rhyngwladol.

Cyfranogol drwy berthynas wirfoddol lle mae pobl ifanc yn bartneriaid yn y prosesau dysgu a strwythurau gwneud penderfyniad syn effeithio ar eu bywydau au hamgylchedd hwy eu hunain yn ogystal rhai pobl eraill.

Galluogol yn galluogi pobl ifanc i ddeall a gweithredu ar y materion personol, cymdeithasol a gwleidyddol synn effeithio ar eu bywydau, bywydau pobl eraill ac ar y cymunedau y maent yn rhan ohonynt.

Mynegiadol yn annog ac yn galluogi pobl ifanc i fynegi eu meddyliau, eu hemosiynau, eu dyheadau au hunaniaeth ddiwylliannol trwy weithgareddau creadigol syn rhoi, yn arbennig y rhai hynny syn cynyddu eu dealltwriaeth o ddwyieithrwydd, etifeddiaeth a diwylliant Cymru.

Yng nghyd-destun y canllawiau hyn, mae pwysigrwydd theatr ieuenctid, yn artistig ac yn gymdeithasol, yn hollol amlwg. Yn ei hanfod, mae theatr ieuenctid yn annog cyfranogi, cynorthwyo eraill, cydweithio, ffydd ym mhobl eraill, hunanhyder, hunan-barch a pharch at eraill, eu gwaith au syniadau. Yn ogystal, fe rydd gyfle i bobl ifanc archwilio syniadau, themu a sefyllfaoedd, drwy ddadansoddiadau dramatig, a fydd yn eu cynorthwyo i fagur sgiliau cymdeithasol ar agweddau iach syn angenrheidiol iddynt allu ymgymryd u cyfrifoldebau a mynnu eu hawliau. Mae theatr ieuenctid yn caniatu i bobl ifanc gyflwyno eu syniadau au teimladau eu hunain gan eu galluogi i ymgyrraedd at eu dyheadau ac at unigolyddiaeth diwylliannol mewn ffordd gadarnhaol a chreadigol. Mae theatr ieuenctid dda o fudd ir bobl ifanc eu hunain ac i ni sydd ou cwmpas, gan ein galluogi i weld ein bywydau, ein cymdeithas, ein gobeithion an problemau trwy lygaid ifanc.

Mae theatr ieuenctid ar gael ar sawl lefel ac mewn sawl ffurf wahanol:

(i) Mae nifer helaeth o grwpiau theatr ieuenctid annibynnol a lleol a weithreda heb gymorth na nawdd unrhyw sefydliad nac awdurdod; feu harweinir, gan amlaf, gan oedolion nad ydynt yn artistiaid theatr proffesiynol. Mewn arolwg a wnaed yn 1995-6 y gwyn a leisiwyd gan y rhan fwyaf or grwpiau hyn oedd eu bod yn teimlon ynysig, nad oes dim cymorth nac hyfforddiant iddynt, ac iddynt gael eu hanwybyddu gan brif sefydliadaur celfyddydau ac addysg yng Nghymru.

(ii) Roedd gan rai or wyth hehn sir bolisau clir ac effeithiol ar gyfer theatr ieuenctid; mabwysiadwyd rhai or gweithgareddau ar polisau gan rai or siroedd newydd. Mewn rhai siroedd trefnir gweithgareddau cyson trwyr flwyddyn, mae eraill yn cynnal cyrsiau preswyl yn ystod y gwyliau. Arweinir y gwaith yma gan artistiaid proffesiynol neu gan addysgwyr sydd phrofiad helaeth o greu theatr. Maer broses o ad-drefnu llywodraeth leol wedi cael effaith ddinistriol ar theatr ieuenctid mewn rhai ardaloedd.

(iii) Mae rhai or canolfannau celfyddydau ar cwmnau theatr yn trefnu gweithgareddau a chyrsiau ieuenctid; weithiau caiff pobl ifanc gyfle i weithio ochr yn ochr ag artistiaid proffesiynol a phrofiadol.

(iv) Mae rhai mudiadau ieuenctid yn cynnwys theatr yn eu gweithgareddau amrywiol.

(v) Gellir cynnwys llawer iawn o weithgareddau theatr mewn ysgolion uwchradd yng nghategori theatr ieuenctid gan ei fod yn mynd y tu hwnt i ffiniau gwaith cwricwlaidd o ran datblygiad artistig a chymdeithasol yn ogystal ag addysgiadol.

(vi) Mae dau gwrs theatr cenedlaethol sef un Theatr Ieuenctid Genedlaethol Cymru a Chwrs Drama Siroedd Cymru a gynhelir ym Mangor.

Ar y cyfan, gweithgaredd a arweinir gan oedolion yw theatr ieuenctid. Maer berthynas glasurol rhwng yr artist profiadol ar prentis ifanc yn un werthfawr; rhan o gryfder theatr ieuenctid yw ymroddiad a phrofiad ei harweinydd syn creu sefyllfa sydd yn ddiogel ac yn greadigol i bobl ifanc ddysgu am theatr ac amdanynt eu hunain, eu galluoedd au potensial personol. Seilir llawer o weithgareddau theatr ieuenctid ar destunau a dramu clasurol neu gonfensiynol; rhydd hyn gyfle i bobl ifanc ddod i adnabod hanfodion theatr a thrwy hyn gosodir seiliau cadarn iddynt ddatblygu arnynt neu, yn wir, i wrthtyfela yn eu herbyn.

Dylid bod yn ymwybodol, beth bynnag, fod y rhan fwyaf o bobl ifanc yn credu bod yn rhaid i theatr ieuenctid gael ei harwain gan oedolion a bod yn rhaid wrth dechnoleg ac offer ac adnoddau arbennig. Mae hyn yn destun pryder. Yn gyntaf ac er gwaethar gwaith hynod a wnaed gan berfformwyr, cwmnau theatr a rhai athrawon yn ystod y pum mlynedd ar hugain diwethaf wrth arbrofi gyda ffurf ac arddull er mwyn rhyddhau theatr oi chyfyngiad ai chonfensiynau ymddengys fod nifer helaeth o bobl ifanc yn ystyried theatr fel math penodol o weithgaredd, mewn arddull benodol, gydag adnoddau technegol penodol mewn adeilad penodol. Yn ail, awgrymir fod pobl ifanc yn llwyr ddibynnol ar syniadau pobl h_n i greu theatr. Ac yn olaf, ceir yr argraff na wl pobl ifanc theatr fel cyfrwng hunanfynegiant.

Hawdd fyddau i ni, yr oedolion parchus a aeth gynt ir gad, awgrymu bod pobl ifanc, erbyn heddiw, wediu dadwleidyddoli. Ond buan yn hatgoffir fod ieuenctid yng Nghymru yn dal i brotestio a gweithredu; eu bod yn ofalus iawn yngl_n r hyn a wisgant, a sut yi gwisgant; a bod a wnelo hyn gymaint gwneud gosodiad esthetig a chymdeithasol am hunaniaeth ac unigolyddiaeth gydag edrych yn c_l. Mae pobl ifanc wedyn yn chwarae mewn bandiau, yn ysgrifennu geiriau a barddoniaeth wych iw chanu ai hadrodd, yn trefnu gigs, rfs a digwyddiadau eraill nad ywr awdur pedwar deg-rhywbeth hwn yn gyfarwydd un cynnwys nau teitlau. Pam, felly, nad yw pobl ifanc yn creu eu theatr eu hunain?

Hwyrach fod peth or bai ar y math confensiynol o theatr a arweinir gan gyfarwyddwr: os taw felly maer theatr broffesiynol yn gweithio maen rhaid taw felly y dylai theatr ieuenctid weithio ac na wnaiff dim arall y tro.

Ond hwyrach fod yna ateb pwysicach ir cwestiwn sydd ynghlwm wrth elitiaeth y theatr gonfensiynol, sydd i phwyslais o hyd ar feithrin y sr. Yn y confensiwn yma un math o berfformio, un math o theatr ac un math o agwedd syn dderbyniol; nid rwyn perfformio achos fod pawb yn gallu perfformio neu fod yn greadigol yn ei ffordd ei hun ywr gred ond, rwyf in actio a dwyt ti ddim yn gallu... Felly, er gwaethar honiad ei fod yn rhoi cymaint o brofiadau i gynifer o bobl ifanc phosib, yn aml iawn mae theatr ieuenctid yn weithgaredd elitaidd sydd ar gael dim ond ir sawl a ddengys rhyw allu a pharodrwydd i weithio o fewn ffiniau confensiwn ac arddull arbennig; mae hyn yn fwyfwy gwir wrth symud oddi wrth theatr ieuenctid leol, drwyr system siriol ir cwmni cenedlaethol.

Nawr, byddai rhywfaint o gyfiawnhad petair rwyf in actio a dwyt ti ddim... yn golygu rwyf in actio ac rwyt tithaun gwylio.... Yn anffodus, beth bynnag, ymddengys mai pur anaml y bydd theatr ieuenctid yn denu cynulleidfaoedd ifanc. Nid oes esboniad syml am hyn ond ymddengys nad ywr rhan fwyaf o weithgareddau theatr ieuenctid, o ran eu cynnwys nau harddull, yn berthnasol ir rhelyw o bobl ifanc.

Yn MOVING CULTURE: An enquiry into the cultural activities of youg people (a gomisiynwyd gan y Calouste Gulbenkian Foundation) maer awdur, Paul Willis, yn awgrymu ...art has become over-associated with its various institutional manifestations ...which may intend to protect but more often destroy vitality. Institutions now contain art; they define whats valuable and school and train for its appreciation. They take on a life of their own, excluding relevant current forms, projecting and protecting traditional arts quite beyond their moments of living relevance.

Ymddengys fod theatr ieuenctid, ar y cyfan, yn enwedig ar y lefel uchaf, yn ymgyrraedd tuag at yr un nod r theatr gonfensiynol ac yn cael ei diffinio yn l yr un canllawiau; nid ydyw, ar y cyfan, ac ar y lefel uchaf, fwyaf cyhoeddus, yn galluogi theatr newydd i gael ei chreu gan amrywiaeth o bobl sydd syniadau a dyheadau artistig amrywiol a gwahanol. Awgryma Willis y dylid, wrth ystyried diwylliant a phobl ifanc, gosod cwestiynau newydd a gwahanol: ... Not exclusively how can we bring the arts to youth? but in what ways are the young already the artists of their own lives?... Not how can we inspire the young with the Arts? but how are the young already culturally energised in ways which we can re-inforce?

Ar y cyfan theatr a berfformir gan bobl ifanc, o dan arweiniad oedolion at chwaeth oedolion, yw theatr ieuenctid yng Nghymru, yn enwedig yn y Gymraeg. Mae yna eithriadau wrth gwrs. Maer gwaith a wneir gan Theatr Ieuenctid Canol Powys, o dan arweiniad Greg Cullen, yn enghraifft wych o artist profiadol yn arwain ac yn cael ei arwain gan bobl ifanc. Yn eironig, er fod theatr ieuenctid y tu allan ir ysgol yn dueddol o gydymffurfio ag arddulliau ac ymarferion y theatr gonfensiynol, mae athrawon a disgyblion nifer o ysgolion wedi torri tir newydd. Un or nosweithiau mwyaf cyffrous o theatr a welais yn ystod y blynyddoedd diwethaf yng Nghymru oedd cyflwyniad gan griw o fyfyrwyr chweched dosbarth o T_ Dol Ibsen mewn pedair arddull a phedwar lleoliad gwahanol; cwestiynu a chwalu arferion yr oedd y rhain, ac archwilio arddulliau newydd, cyffrous a pherthnasol.

Yn ystod y flwyddyn ddiwethaf mae cynulleidfaoedd Cymru wedi cael cyfle i weld dau gynhyrchiad tramor gan bobl ifanc. Yn ystod yr hydref llynedd daeth cwmni Victoria o Wlad Belg Bernadetje i Aberystwyth; dyma un or perfformiadau mwyaf gwefreiddiol a welais ers talwm. Ar cwmnin gyfuniad o actorion profiadol a phobl ifanc ddibrofiad, llwyddwyd i greu drama delynegol a thrydanol am bobl ifanc gan ddefnyddio arddulliau, ac iaith lwyfan, a oedd yn berthnasol a chyfoes heb fod ynn nawddoglyd na chyfawddadu o ran safon. Yn l Katrien Laporte, gweinyddwraig y cwmni, nid hyfforddir bobl ifanc oedd yr her, ond ir actorion profiadol geisio deall safbwynt a syniadaur bobl ifanc, nad oeddent wediu cyfyngu gan gonfensiwn na disgwyliadau cynulleidfa. Yn fwy diweddar daeth Theatr Ieuenctid Mostar ir Rhondda i berfformio Pax Bosnensis, cyflwyniad a grewyd fel eu hymateb uniongyrchol a phersonol ir rhyfel ym Mosnia; ar delweddaun glir a phwerus, roedd yn amlwg nad perfformio er mwyn actio bod yn actorion yr oeddent, na cheisio boddhau disgwyliadau oedolion, eithr cyfleu a rhannu, yn yr unig ffordd a allent, eu poen au hing, eu colled faterol a phersonol, au gobaith am heddwch.

Hwyrach y dylid chwilio, yng Nghymru, nid am y ffordd orau o alluogi pobl ifanc i greu theatr (sef theatr a fyddain plesio oedolion) ond am y ffordd orau o alluogi pobl ifanc i greu eu theatr eu hunain yn eu ffyrdd eu hunain, theatr syn uniongyrchol berthnasol o ran ffurf a chynnwys iddynt hwy au cyfoedion.

awdur:Jeremy Turner
cyfrol:431/432, Ionawr 1999

I archebu copïau o'r cylchgrawn cysylltwch â'r cyhoeddwyr:
bARN
Gwasg Dinefwr
Heol Rawlings
Llandybie
Sir Gaerfyrddin
SA18 3YD
ffôn: 01269 851640
ffacs: 01269 851046
swyddfa@cylchgrawnbarn.com
www.cylchgrawnbarn.com

Privacy Policy | Contact Us | ©2006 keith morris / red snapper web designs / keith@artx.co.uk